س. (در پاسخ به سئوال خبرنگار مذکور) شیخ خود را چنین معرفی می‌کند. ج. من در سال ۱۹۵۳ متولد شدم و ۴۶ سال دارم. زندگی من میان سال‌های ۷ تا ۱۶ سالگی با دو ویژگی، متمایز می‌شود: حضور در مدارس محلی یا سنتی اسلامی، و کمک به پدرم در امور مزرعه‌داری. لذا قرائت قرآن را در این دوران آموختم و لازم بود کتاب‌های اسلامی را تحت نظارت استادی آغاز کنم که تا سن ۱۷ سالگی به این کار پرداختم. از سال ۱۹۶۹ تحصیلات رسمی من شروع شد. البته حضور مداوم در کلاس‌های عربی، موجب شد این زبان را به خوبی فراگیرم. شاگردان شرکت کننده در این کلاس‌ها می‌توانستند پس از اتمام این دوره و آموزش در دبیرستان، به عنوان معلم عربی استخدام شوند. لذا به مدت دو سال از سال ۱۹۶۹ در کلاس‌های عربی شرکت نمودم و از سال ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۵ به «مدرسه مطالعات عربی» در کانون رفتم که یک کالج تربیت معلم با دو بخش بود. البته طی همین دوران بود که درس‌های دیگری مانند ریاضیات، زبان انگلیسی، اقتصاد، زبان هوس و سایر مطالعات اسلامی را آموختم. از سال ۱۹۷۶ تا سال ۱۹۷۹ در «دانشگاه احمد بلّو» در زاریا به تحصیل در رشته اقتصاد پرداختم. پس از فارغ‌التحصیلی در این رشته فعالیت‌های اسلامی خود را آغاز نمودم و در «امور بین‌الملل انجمن اسلامی معاونت ملی ریاست جمهوری» مشغول شدم. س. آیا نهضت شما ساختار سازمانی هم دارد؟ ج. بله، سازمان یافته هستیم و ساختار مشخصی داریم، ولی سازمان ما به مفهومی که ممکن است تصور شود نیست؛ زیرا یک سازمان رسمی با دبیرخانه‌ای مستقل و با دبیرکل، حسابداری و غیره نداریم. اما به یک مفهوم، سازمان یافته هستیم و نمادی از اسلام می‌باشیم؛ یعنی اشخاصی که اعمال و گفتارشان الگوی خوبی برای مردم است و به هرحال مردم به سوی آنها گِرد می‌آیند. ما این اجتماع را «دیره» می‌نامیم. در زاریا، کانو، کفنچان و در کلیه مساجد، دیره تشکیل می‌شود. هدف ما اشاعه آگاهی درباره اسلام است و به این صورت پیام اسلام را به مردم منتقل می‌نماییم. س. با توجه به فعالیت دیره چگونه به عنوان رهبر نهضت شیعه انتخاب شدید؟ ج. این امر مربوط به چگونگی رشد فکری افراد می‌شود. مردم به سوی افرادی گرایش دارند که به خدا ایمان دارند و مذهب را آموزش می‌دهند. به تدریج مردم فرد را در ذهنشان درجه‌بندی می‌کنند، لذا آنها به من اعتماد دارند. س. راجع به احتمال ارتباط شما با سازمان‌ها و کشورهای خارجی توضیح دهید. منابع مالی شما چگونه تأمین می‌شود؟ ج. هر کس این ادعا را دارد باید ادله‌ای هم ارائه دهد. اگر ما بودجه کلانی داشتیم، پروژه‌های بزرگی در مناطق مختلف داشتیم، ولی ما تحت عنوان نهضت چنین بودجه و یا حتی ساختمانی که یک میلیون ارزش داشته باشد نداریم. البته ما پروژه‌هایی که به وجه معینی نیاز داشته باشد داریم، ولی به میزانی که مردم تصور کنند و از جایی کمک گرفته باشیم، نیست. برنامه‌هایمان در چارچوب توانایی مالی ماست. س. آیا از این مسله نمی‌هراسید که دوباره دستگیر شوید؟ ج. توقیف یک فرد کار درستی نیست و بار منفی خود را به همراه دارد، زیرا از اعضا و خانواده جدا می‌شویم؛ اما اگر به آنچه انجام می‌دهیم ایمان داشته باشیم، حبس نمی‌تواند ما را از بین ببرد و این تجربه‌ای از فعالیت خودم است. آخرین بار که مرا دستگیر کردند، آنها موفق نشدند علت دستگیری مرا بیان کنند. گفتند در جستجوی اسلحه هستند و خانه‌ام را تفتیش کردند ولی چیزی نیافتند، یا مدعی شدند در کادونا رادیوی غیرقانونی تأسیس کرده‌ام. لذا نتیجه‌گیری کردند که خطری برای امنیت هستم و به اتهام نارضایتی از دولت بازداشت شدم. بعدها حتی یک نامه از مسئول ارتش ایالت کادونا داشتم که مرا به جرم برهم زدن نظم آن شهر متهم کرده بود. اکنون حتی اگر بگویید من تابع نیجریه نیستم، در این دنیا از هیچکس جز خداوند متعال نمی‌هراسم، من قبل از آن که اقدامی کنم راجع به آن فکر کرده، رضایت خدا را در نظر می‌گیرم. س. از قدرت این نهضت بگویید. اگر همین الان مردم را برای تظاهرات دعوت کنید چه تعداد از مردم در خیابان‌ها حضور پیدا می‌کنند؟ ج. این نهضت، قدرت خود را در دهه ۱۹۷۰ نشان داد. آن هنگام ما در دانشگاه بودیم و در اوایل دهه ۱۹۸۰ این جنبش در مراکز عالی طرح‌ریزی شد. در اواخر دهه ۱۹۸۰ این نهضت در شهرهای کوچک و روستاها نیز نفوذ پیدا کرد. به یاد دارم زمانی که در پورت هارکوت بودم، به یکی از همکلاسی‌هایم توصیه کردم که همه مردم را برای تظاهرات فرانخواند بلکه تنها به برخی بگوید، ولی چنین رویه‌ای میسر نبود و پس از اعلام، مردم گروه‌گروه و دسته‌دسته در تظاهرات شرکت کردند. تا پایان دهه ۸۰، هنگامی که از زندان آزاد شدم، این جنبش بیشتر ویژگی دانشگاهی داشت، ولی بعد به روستاها و شهرها نفوذ یافت و در دهه ۹۰ به صورت جنبشی مردمی به خصوص در روستاها تبدیل شد. حتی خودمان هم تعجب می‌کردیم که چگونه این مسائل پیش آمد. لذا نهضت از دانشگاه آغاز و به مناطق مختلف مردمی اشاعه یافت و به استراتژی و اهداف مربوط می‌شد که البته کار ما نبود بلکه دست غیبی آن را هدایت می‌کرد. در واقع آنچه مردم می‌خواستند بگویند یا در ذهنشان بود، ما به زبان می‌آوریم. از تعداد افراد شرکت کننده در تظاهرات نمی‌توان سخن گفت، زیرا هرگاه تظاهراتی صورت گرفته، تعداد کثیری از مردم، خود مایل بودند شرکت کنند، اما ما خود مایلیم تعداد کمتری در این تظاهرات شرکت نمایند تا بتوان جمعیت را کنترل نماییم. در آخرین تظاهراتی که قبل از دستگیریم برپا شد و علیه دولت عربستان سعودی به لحاظ ممانعت این کشور از پذیرش حجاج نیجریه‌ای بود، ما توصیه کردیم این تظاهرات فقط در مراکز ایالت‌ها صورت گیرد، ولی صحبت از شرکت یک میلیون نفر از مردم بود که ما دیگر نمی‌توانستیم آن را کنترل کنیم. نهضت اسلامی یک جنبش سیاسی - اجتماعی است و دین در اسلام امری خصوصی یا فردی میان فرد و خداوند نیست. عقیده غیرمسلمانان -شاید مسیحیان - این است که دینشان کاملاً امری فردی است، اما در قرآن بخش‌هایی است که مربوط به عموم مردم می‌شود و با قسمت‌هایی که فقط مربوط به فرد می‌شود، مانند نمازهای پنجگانه یا روزه. س. به عنوان فارغ‌التحصیل رشته اقتصاد، راهکار شما برای برطرف نمودن مشکلات جامعه چیست؟ ج. اعتقاد ندارم کسانی باشند که این راهکارها را اِعمال کنند. بسیاری از پروفسورهای کشور نیجریه می‌توانند راه‌حل‌هایی برای مشکلات کشور ارائه دهند، اما آیا این موارد اجرا می‌شود؟ این بزرگترین مشکل نیجریه است. در ضمن ما اصلاً رهبر نداریم. ما تنها مردمی داریم که در وهله اول به خودشان فکر می‌کنند. اگر رهبران ما به حقوق و مزایایشان قانع بودند، شکل این کشور حل می‌شد و به رشد اقتصادی دست می‌یافتیم. میان مفهوم رشد و توسعه، تفاوت وجود دارد. توسعه از پیامدهای طرح‌ریزی است، اما رشد به طور طبیعی به مانند بچه‌ای که رشد می‌کند، می‌باشد. اگر با منابع فراوانی که داریم، رهبران ما از دزدی امتناع ورزند، ما به جایگاه لازم خواهیم رسید. برای حصول به این امر نیاز به مردمی خداترس است. سیاستمداران، اغلب دروغگو هستند. سیاستمداران به جای آن که به حوزه‌های انتخابی خود حقیقت را بگویند و از تحولات وضعیت مالی و فعالیت خود در اثر انتخاب شدن بگویند، به مردم دروغ می‌گویند. اگر راست بگویند مردم به آنها رأی نمی‌دهند. هیچ‌کس برای خدمت به مردم کار نمی‌کند. با این حال سیاستمداران منتخب کنونی، مسیح نیستند. شاید شهروندان نیجریه فریاد برآورند که (نظام قبلی) ارتش بهتر بود. به هرحال یکی از مشکلات نیجریه‌ای‌ها این است که خیلی مطیع هستند. شما تصمیم می‌گیرید و آنها موافقت می‌کنند و این امر، برخی از دولتمردان را ناراحت می‌کند. ما خطری برای این دولتمردان نیستیم. خطر هنگامی است که مردم ما را قبول داشته باشند. سه سال پیش به بازار مرکزی کادونا رفتم و با استقبال قهرمانانه مردم مواجه شدم. آنها می‌خواستند به من دست دهند و برخی مرا لمس کنند. برایم مشکل بود که از میان جمعیت بیرون روم. من نزد توده مردم احساس راحتی می‌کنم. دولت از این امر ناراحت است، زیرا سعی می‌کنم مردم را آگاه سازم. دولت نمی‌خواهد مردم بدانند که فریب می‌خورند، لذا اکثر اوقات تعقیب یا زندان می‌شوم، ولی هیچ چیز اراده مرا نمی‌تواند از میان ببرد. وقتی این مسائل را متوجه می‌شوم، آرام نمی‌نشینم. س. به نظر شما چه عاملی باعث می‌شود که به جنبش شما نظامی‌گرا و خشونت‌آمیز گویند و دولت مواظب شما باشد؟ ج. این تبلیغی است که از سوی دولت می‌شود. اگر به وقایع اخیر بنگرید، متوجه خواهید شد که دولت به ما بیشتر خشونت نشان می‌دهد. در هیچ واقعه‌ای ما با پلیس مقابله نداشتیم و اسلحه حمل نکردیم، اما آنها به افراد ما شلیک کردند. تا حد زیادی این امر، ناشی از ناآگاهی و عدم رشد فکری آنها است. ما حق اعتراض و تظاهرات را به شرط حفظ صلح و آرامش داریم. آنها این امر را نادیده می‌انگارند. اعتراض به معنی خشونت نیست. می‌توان در برگزاری جشنی، تظاهرات کرد و حتی هنگامی که به سیاست دولت خاصی اعتراض داشت، می‌توان تظاهرات کرد. هیچ‌کس در نیجریه حق اعتراض ندارد و این علت، رویه فریبی است که دولت به مردم اِعمال می‌کند، زیرا راه دیگری ندارد. صحبت‌های من سوء تعبیر می‌شود. این امر، ناشی از تبلیغ عمدی دولت است. هرگاه می‌بیند که مردم گرد می‌آیند تا به سخنرانی من گوش دهند، دومین قسمت که مشاهده می‌کنید گاز اشک‌آور است. سپس به دفاتر روزنامه‌ها می‌روند و علیه ما دروغ می‌گویند. مردم باید به این مسائل حساس باشند و به دولت اجازه ندهند به جای آنها فکر کند. مردم باید صحبت‌های مرا درک کنند. من هرگز علیه مردم فعالیت نمی‌کنم. س. چرا قبل از آن که سخنرانی یا تظاهرات کنید، از پلیس اجازه نگرفتید؟ ج. فکر می‌کنم تا جایی‌که ضروری بوده تقاضا کرده‌ایم، ولی اگر آنها مدعی‌اند که ما اجازه نگرفتیم، در واقع ما احتیاج به چنین تقاضاهایی نداشتیم. آیا ما برای رفتن به مسجد در روزهای جمعه یا داشتن یک گردهمایی نیاز به اجازه داریم؟ علاوه بر ا ین، اکثر گردهمایی‌های ما بر اساس وقایع تقویم اسلامی است. س. آینده سیاسی نیجریه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ ج. با تلاش جدید که برای استقرار دموکراسی شود، اگر کلیه موانع به این صورت باقی بماند، یعنی که هیچ حزبی بر اساس ایدئولوژی تشکیل نشود و افرادی که اکنون فعالیت می‌کنند، همان‌هایی باشند که قبلاً به امور کشور رسیدگی می‌کردند و همه چیز را ویران کرده‌اند، من تغییری نمی‌بینم. اینها همان افرادی هستند که تلاش دارند دو مرتبه در مسند قدرت قرار گیرند؛ اگرچه من پیش‌بینی نمی‌کنم، ولی شاید مردم از خواب بیدار شوند. در واقع برای آن که نیجریه از خواب برخیزد و متوجه شود که سرنوشت در دستانش است و نه در دستان عده‌ای که می‌اندیشند صاحب کشور هستند، فرصت کافی هست. با وجود این‌گونه دولتمردان، هیچ چیزی عوض نمی‌شود. تنها امید من، به آینده نیجریه این است که مردم کشور از این خواب برخیزند و خود سرنوشت‌شان را در دست گیرند و امیدی به دولت ندارم. س. به جز انقلاب اسلامی ایران، تحت تأثیر کدام انقلاب در سایر مناطق هستید؟ ج. ما معتقد نیستیم که آنچه در نیجریه اتفاق خواهد افتاد همانند ایران است. ممکن است برخی از عوامل وجود داشته باشد، اما تفاوت‌هایی در سنت‌های مردمی، طریقه تفکر و غیره وجود دارد. اگرچه کمال مطلوب شبیه به هم است، ولی روش و رویه‌ها متفاوت است. س. تفاوت میان اعضای نهضت شما با سایر مسلمانان در چیست؟ ج. با نگاهی به آنها تفاوتی نخواهید یافت. نمی‌گویم که در اِعمال قوانین اسلامی بهترین هستیم، اما به هرحال اعضا می‌خواهند تا جای ممکن یک مسلمان واقعی باشند، لذا در ظاهر تفاوتی وجود ندارد. س. چگونه یک غیرمسلمان بدون تغییر در اعتقاداتش می‌تواند عضو جنبش شما شود؟ آیا اعضای شما چنین افرادی را به عنوان عضو درجه دوم می‌پذیرند؟ ج. اسلام احکام متفاوتی دارد، مانند احکام عبادت و روزه که از هر مسلمان باید انتظار انجام آن را داشت؛ اما جنبه‌های دیگر هست که تنها برای مسلمانان نیست، مانند شرکت در تظاهرات یا اعتراض علیه سیاست دولتی خاص که غیر مسلمانان نیز می‌توانند در آن شرکت جویند. س. در صحبت‌های خود به عثمان دن فودیو[۱] اشاره کردید، آیا خود را از رهروان وی و آیت‌الله خمینی می‌دانید؟ ج. ما صرفاً رهرو آنها هستیم. س. چه مسائلی در نیجریه شما را خشنود یا منزجر می‌سازد؟ ج. اگرچه برخی، نیجریه را کشوری بزرگ با قبایل و مذاهب مختلف می‌نگرند، اما من آن را یک برکت می‌دانم. طبق فرمایش خداوند «برای آن که همدیگر را بشناسیم، خداوند بندگانش را در قبایل و مذاهب مختلف آفرید.»[۲] نباید به آنچه خداوند خلق نموده پشت کرد. نمی‌توانیم یک ملت باشیم و با یک زبان صحبت کنیم. خداوند چنین نمی‌خواهد، در غیر این صورت ما را به صورت یک ملت واحد خلق می‌کرد. لذا تصور می‌کنم تفاوت زبان و مذاهب و افکار، یک برکت الهی است. ما باید به این مسئله توجه داشته باشیم که چگونه این تفاوت‌ها را با یکدیگر هماهنگ سازیم و چگونه آنها را متحد نماییم تا جدایی پیش نیاید. مشکل وقتی پدیدار می‌شود که سعی نماییم همه مردم را به سوی یک مذهب و زبان گرایش دهیم. به خواست خدا قوم ایبو، یوروبا خلق شده است؛ در حا لی که برخی آن را یک مشکل می‌بینند، ولی من این تفاوت‌ها را خیر و برکت می‌دانم. مشکل ما قبایل یا مذاهب متفاوت نیست، بلکه عملکرد طبقه نخبه است که خود را رهبر می‌دانند. در مذهب اجباری نیست. **پاورقی‌ها:** [۱] عثمان دن فودیو (۱۱۶۸-۱۲۳۳ ق)، از بزرگ‌ترین رهبران مجاهد مسلمان نیجریه و افریقا در قرن دوازدهم و سیزدهم هجری. برای اطلاع از شرح حال، مراتب علمی و مجاهدت‌های دینی و سیاسی او. ر.ک. به: به اثر نگارنده با این مشخصات: علمای مجاهد، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲، ص ۲۰۸-۲۱۰. [۲] سوره حجرات، آیه ۱۳.