س: پس از وقایع روز جمعه و دستگیری تعداد زیادی از مخالفین، برنامه حضرت آیت‌الله چه بوده و چه عکس‌العملی را در نظر دارند منعکس نمایند؟ ج: مبارزات ما به طور مستمر در هر شرایط ادامه خواهد داشت و بارها گفته‌ایم که مصراً خواستار احراز قانون اساسی حقیقی و اصیل مصوب ۱۲۸۵ ه. ش می‌باشیم که به رهبری روحانیت مترقی شیعه و با نثار خون شهیدان راه آزادی به دست آمده است و با هر نوع عمل حکومت که مخالف قانون باشد - من‌جمله گرفتاری خلاف قانون افراد- شدیداً مخالفیم. س: پس از این وقایع (وقایع روز جمعه) آیا حضرت آیت‌الله در نظر دارند مردم را به تظاهرات در خیابان‌ها دعوت نمایند یا خیر؟ ج: بستگی به شرایط روز و مصلحت مبارزه دارد. س: عملاً در نظر حضرت آیت‌الله مبارزات آرام که شما مردم را به آن دعوت کرده‌اید، در آتیه به چه شکل درخواهد آمد و نتیجه این مبارزات آرام چه خواهد بود؟ ج: به نظر ما حکومت استبداد بالاخره در مقابل خواسته ما و منطق حق، چاره‌ای جز تسلیم نخواهد داشت و عوامل شکستِ هر حکومت دیکتاتوری، در نهادِ خودِ آن پرورش می‌یابد. س: به نظر حضرت آیت‌الله آیا امروز یک توافق با رژیم فعلی امکان‌پذیر می‌باشد یا خیر؟ در صورت مثبت بودن، شرایط این توافق چه می‌باشد؟ ج: خواسته‌های ما به قدری واضح و روشن و منطقی است که احتیاجی به هیچ گونه گفتگو و قرارداد ندارد. س: برخلاف اعلام حضرت آیت‌الله در مورد عدم شرکت مردم در تظاهرات، روز پنجشنبه گذشته صد هزار نفر از مردم تهران در خیابان‌ها تظاهرات کردند. در این شرایط حضرت آیت‌الله تصور می‌فرمایند تا کی دستورات ایشان در مبارزاتِ آرام توسط مردم پیروی خواهد شد و فکر نمی‌کنند که در این مورد مردم جلوتر بروند؟ ج: برخلاف سؤال شما تظاهرات آرام همیشه مورد تأیید و پشتیبانی ما بوده است و ابداً نهی و منع نشده است و راجع به روز پنجشنبه هیچ دستور خاصی نداده بودیم. س: حضرت آیت‌الله خمینی دارای جهت‌گیری‌های محکم‌تری از شما هستند، این موضوع را چگونه توجیه می‌فرمایید و آیا این جهت‌گیری مختلف، به ضرر مبارزات ملت ایران تمام نخواهد شد؟ ج: ما و جناب آیت‌الله خمینی هر دو در نهایت دارای هدف یکسان و مشابهی می‌باشیم و وظیفه مرجعیت، همیشه ما را به ادامه مستمر مبارزه با فساد و ظلم وادار می‌نماید؛ ولی موقعیت خاص ما در داخل کشور و بودن ایشان در خارج، شرایط و تاکتیک را متفاوت نموده است و اگرچه ایادی مرموز، مذبوحانه برای ایجاد اختلاف سعی می‌کنند، ولی به یاری خداوند موفق نخواهند شد. س: به نظر حضرت آیت‌الله به چه نحو می‌توان اتحاد نیروهای سیاسی و مذهبی را تأمین نمود؟ ج: اکثریت مردم ایران در مبارزات خود تحت تأثیر مذهب بوده و هستند و اصالت مبارزه با مذهب بوده و هست و گروه‌های سیاسی ناگزیر باید برنامه خود را با این مبارزات اصیل تطبیق بدهند و الا مورد تأیید مردم نخواهند بود. س: افکار عمومی در غرب نمی‌تواند درک کند که بازگشت به قوانین اسلامی بتواند یک جریان پیشرو باشد؛ برای مثال، استفاده نسوان از چادر به عنوان یک بازگشت به گذشته تعبیر می‌شود. نظر شما در این مورد چه می‌باشد؟ ج: اولاً، این مردم ایران‌اند که باید راجع به آینده و مقدرات خود تصمیم بگیرند؛ و ثانیاً، اگر نهضت اسلامی موفق شود، آن وقت معلوم خواهد شد که در چه سطحی از پیشرفت مادی و معنوی خواهیم بود. نظام اسلام و قوانین آن اگر به طور عموم اجرا شود، هماهنگی و تناسب و ترکیب آن، مسلمان‌ها را به سطح عالی از ترقی مادی و معنوی خواهد برد. س: در مورد وقایع کنونی کشور ایران در اروپا از یک سوسیالیسم اسلامی صحبت می‌شود، نظر حضرت آیت‌الله در این مورد چیست؟ ج: اصالت با قوانین روشن و مترقی اسلامی است که هیچ گونه ابهامی ندارد و آرزوی ما و روحانیت شیعه، عملی شدن همه قوانین اسلامی است. **پاورقی‌ها:** [۱] اسناد نهضت اسلامی ایران، ج ۱۰، ص ۳۶۲-۳۶۴؛ نهضت روحانیون ایران، ج ۷، ۸، ص ۳۳۱-۳۳۴.