حرکات روسیان، تمام مبنی بر مرعوب ساختن ملت است؛ چون رسماً مداخلت نتوانند کرد، به تهدید سرّی ملت حمایت از استبداد می‌نمایند. جواب از این حرکات روس که مؤثر تواند شد به دو قِسم است: اول، به قِسمی که ستارخان در تبریز نمود که به هیچ اسم و رسمی و به هیچ لباس، قزاق روس را در تبریز راه نخواهد داد. طریقة دیگر، پروتست[۱] جدی است به تمام دولت از جانب ایرانیان داخله و خارجه، خاصه رؤسای، روحانی؛ و هرگاه هر دوی این دو طریق آختیان شود مؤثرتر تواند بود. جنگ در محلات خراسان بین مستبدین و مشروطیین شهری، ولی همان قِسم که در تبریز و اصفهان و رشت، مال و جان رعایای خارجه محفوظ بوده در خراسان هم پیروی از همان نقشه شده، تمام هم خود را در امنیت خارجه قرار داده [است]. افسوس نادانی بوشهریان و حرکت انگلیسیان در بوشهر یک گونه دعوتی برای روسیان در خراسان و غیره گردید. سکوت ملت در این حرکات کار را سخت‌تر خواهد نمود؛ چه، دولتیان را آمال و آرزو دخالت خارجه [بوده] و هماره به دعوت آنان کوشیده‌اند و تا وقتی که حمله به طهران نشود و پارلمان را قائم ندارند همین آش در کاسه خواهد بود، بلکه روز به روز بدتر خواهد شد؛ چه، اهالی غالب بلاد ایران حکم بوشهر را دارند که از اداره‌گردانی عاجزند. مسلم است که اگر دست افساد هم در بین نباشد، در اینگونه بلاد، خود به خود انقلاب[۲] زیاد می‌شود و بهانه به دست خارجه می‌افتد. برای رفع انقلابات و دفع بهانه خارجه، چاره منحصر است در این که عاجلاً طهران را قبضه نموده و پارلمان را دایر نمایند. و اگر تعلل رود پشیمان خواهیم شد، وقتی که پشیمانی را سودی نباشد. حرکت به جانب طهران طبعاً قشون استبداد را در اذربایجان منتشر[۳] می‌نماید. نمی‌دانیم اصفهانی‌ها و گیلانی‌ها در یورش[۴]، به طهران هم منتظر اقدام و حرکت تبریزیان می‌باشند؟ اگر خوف از اجانب باشد، سکون به وضع حالیه بیشتر اسباب خوف است. این نکته را هم باید دانست که اگر روس ده قزاق[۵] وارد ایران نماید، دیگران پانزده [قزاق] وارد خواهند کرد؛ چنانچه به مجردی که روس‌ها افواه[۶] بلند کردند که صد قزاق برای محافظت سفارتخانه به طهران می‌فرستند، عثمانی‌ها همان نقشه را پیش گرفتند. این است که مخبر روتر[۷] دوازدهم اپریل[۸] از پترسبُرگ خبر می‌دهد که دولت عثمانی برای محافظة سفارتخانه خود صد سوار اضافه خواهد نمود. عنقریب است در خراسان و خلیج فارس هم همین آوازها بلند شود. این نکته را هم ناگفته نمی‌گذاریم که آلمان و اطریش و عثمانی در معاملات ایران، هم‌افکار و ممقدم‌اند. آلمان آن دولت است که به یک تشر، روس را از حقوق صد ساله در بالکان بازداشت. **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: یرش [۲] شورش، آشوب [۳] پراکنده [۴] در اصل: یرش [۵] سرباز سواره نظام روس [۶] اعتراض [۷] در اصل: روتر [۸] در اصل: اپریل