۱. نمی‌توان گفت که حالت کنونی ملل اسلامیه بر هوشمندان هنوز پوشیده و مخفی است. همه می‌دانیم که ابرهای سیاه تا چه اندازه بر سر ایشان سایه انداخته، سایه استقلال مُلکی از مَفاریق[۱] آنها مُفارقت[۲] کرده، ظلمت جهل و نادانی به علوم اجتماعیه محوطه دماغشان را فرا گرفته، اخلاق که میزان ترقی و تَسافل[۳] امم است در ایشان فاسد و منشأ مفاسد گشته، عادت زشت مضرت‌خیز در آنها از اثر تقلیدِ جاهلانه ریشه‌هایی سخت دوانیده است. ۲. غوغا و هیاهوی مسئله شرقیه و انقلابات پیاپی دور قیامت اسلامی[۴]، عذر بی‌خبری و خامی برای هیچ ذی‌حسی باقی نگذاشته، زیرا که نفخه صور قرن بیستم، کران و کوران و پردگیان[۵] و گوشه‌گیران را به میدان کشیده تا چه رسد به دلاوران شاکی السلاح، و سرشاران باده اصلاح؛ بلکه باید گفت حرکات و تحریکات اوروپا در بلعیدن آسیا نه تنها پرده از نقشه‌های رنگارنگ سیاست برداشت، ضمناً نمایشات تازه تازه و تنبیهات بی‌اندازه نسبت به دیانت و آداب و تجارت ملت ما را نیز نمودار ساخت. **لطمات امواج مختلفه اوروپا بر کشتی اسلام** ۳. کشاکش با عالم اسلامش در این ربع قرن، رفته رفته کشف یک سرّ مستور بااهمیتی نمود که از جانب یوروپ، چهار موج مختلف با منتهای سختی کشتی عالم اسلامی را فراگرفته است. **موج دیانت، موج سیاست، موج آداب، موج تجارت** بلی، امواج صنایع و علومشان نیز ما را محیط و دارای تأثیر است، ولیکن معارف و صنایع را ضرر جوهری به کیان هیچ ملتی نخواهد بود، تا آن که با لباس دیانت یا سیاست یا غیر آن، جلوگیر نشود؛ از این رو است که از صف آن چهار سیل ریشه‌کن شاخه‌شکن بیرون‌اند. تأثیرات گوناگون آن موج‌های سخت را به کشتی این ملت، حقیر نباید شمرد؛ چه، هر یکِ آنها را در هدم اساسیات این کشتی فعالیت است کافی از بقیه و تأثیراتی است مخصوص و چون نیک تأمل کنیم خواهیم یافت که موج سیاست، بیشتر لطمه و صدمه‌اش به سکّان[۶] گردش دهنده این کشتی است که محور حرکات و تنظیمات او است تا آن را مختل‌النظام نموده، برای لطمات دیگر موج‌ها خاضعش کند. موج تجارتی، بادبان این کشتی [را] که منبع حرکت و مجمع قوای مادیه او است نابود می‌سازد تا که نتواند آن کشتی را از تحت سیطره موج‌ها بیرون کشد! موج دیانتی، افکار اهل کشتی را مشوش و پریشان و حسیات آنها را خراب می‌سازد تا که گمراه مانده، گاهی در پی راهی برای نجات خود نیفتند! موج آداب یوروپی مؤثرترین علل است در محو قومیت و گرفتن عواطف از نفوس ضعیفه ملت و از این رو است که لطمه این موج به هیکل کشتی اسلام بیشتر است، اجزاء آن را از هم متلاشی و هیئت مجتمعه آن را آکنده و پراکنده می‌سازد. **عاقبت‌اندیشی** ۴. آیا علمای اعلام و مروجان دیانت و حافظان احکام یا توابع و حَمَله اقلام[۷]، یا رجال دولت و حکام یا مقتدران ملت اسلام، گاهی در تأثیرات این امواج محیطه به این کشتی شکسته، یا در موازنه قوای فعاله، یا در نتایج حاضره، یا در عواقب وخیمه مطالب گذشته صرف فکر و بذل جهدی می‌نمایند؟ ما آنچه را تا کنون از دانشمندان ادوار جدید خود دیده و شنیده‌ایم، صرف افکار در موازنه قوای سیاسیه دول یوروپ با قوای سیاسی دول اسلام بوده است، لیکن از موازنه قوای ادبی یا تجارتی این دو ملت بزرگ شرق و غرب که در میدان اقتصاد مجمعات[۸] مخفیانه و کشاکش محرمانه دارند، حکایتی نشنیده‌ایم و اندیشه عواقب امر ثروت این یک مشت فقیر و بیکار را در ایشان ندیده‌ایم. بالاتر از همه اینها است موازنه قوای دو جنگجوی بزرگ میدان دیانت بشر: اسلام و نصرانیت که کمتر افکار رؤسای اسلام و دانشمندانش را مصروف آن دیده، بلکه بعضی را معتمد بر کلمه اِنّ لِلبَیتِ رَبّاً یَحمِیه[۹] یافته‌ایم. **شمه‌ای از قوای دیانتی نصاری** ۵. قوای مُدهِشه[۱۰] نصرانیت چندان ترقی در کمیت و کیفیت گرفته که حیات کافّه[۱۱] ادیان و مذاهب را تهدید و در میدان تنازع بقا مأیوس از نشو و ارتقاء ساخته است. از جمله قوای نصرانیت، مردان و دخترانی هستند که ترویج مسیحیت را فریضه ذمه خود گرفته‌اند و با یک وقاحت و جدّ و جهد فوق‌العاده، ضعفای ما را به لطایف‌الحیل صید می‌نمایند. شماره این لشکر دینی را بیشتر از یک صد لک[۱۲] نوشته‌اند و ما را همین اندازه تفکر لازم است که هر گاه یک صد هزار، هزار نفر متفقاً بنا را بگذارند بر ترویج مقیده در مردمان که فشارش محسوس باشد، البته هزارها از ضعفا را می‌توانند قانع و همرأی بنمایند و شکی نیست که عقیده ربوبیت مسیح فسادش معقول است نه محسوس. با این حال، هر گاه زیاده از یکصد هزار هزار نفر منتهای پافشاری را در این امر بنمایند، آیا در پیشرفت مقصد ایشان چه تصور می‌شود؟ هر گاه جیش[۱۳] جرّار[۱۴] دین مسیح بیشتر از یکصد هزار هزار باشد، باید دید که مسلمانان در مقابل این لشکر دیانتی آیا یکصد نفر موجود کرده‌اند تا جمله[۱۵] ای از ضعفای خود را محفوظ از دسایس آنها بنمایند؟ مگر غافل شده‌ایم از خسارت‌های جَسیمه[۱۶] سیاست اسلام در حالتی که عسکر حربی[۱۷] اوروپا کمتر از نصف عسکر دیانتی او است و عسکر حربی ما چند صد هزار هزار بوده! آیا با وجود این موازنه، خسارت‌های دیانتی ما چه اندازه خواهد شد؟ **نشر انجیل در اقوام عالم** ۶. دیگر از قوای نصرانیت، نشر انجیل است که تاکنون این کتاب دینی را به پانصد و شصت زبان و خط ترجمه نموده‌اند و از هر یک، میلیون‌ها طبع[۱۸] و در تمام طوایف روی زمین منتشر ساخته‌اند. آیا تأثیرات این عامل قلبی و نتایج این قوه قاهره به چه اندازه خواهد بود؟ با این که قرآن مقدس ما که چشمه معانی اخلاقیه و مبانی علمیه و اجتماعیه است، هنوز در خود مسلمین انتشار درستی نیافته است... **انتشار شبهات نصارا** دیگر از قوای فعاله نصرانیت، مطبوعات اعتراضیه و شبهات دینیه آنها است که هر زمانی به زبانی و در طبعی به وضعی آن اعتراضات را اظهار و اشتهار می‌دهند و قلوب جُهّال ما را که عنصر غالب هستند متزلزل و افکار صافیه آنها را متکدّر می‌سازند به آن شبهاتی که به صورت، زیبا و در حقیقت بی‌پا[یه]است. و این قوه بزرگ را دو سه سال پیش از این، روزنامه تیمس[۱۹] بمبئی از این قرار نوشته بود که شماره ورق‌هایی که هر روزه در تمام عالم در رد اسلام همه گونه چاپ می‌شود ۱۸ لک[۲۰] [روپیه] می‌باشد. آیا شماره آن در هر سال چه اندازه می‌شود و تأثیر حالیه و مالیه آن چه‌ها خواهد بود؟ آنچه گفتیم جدا از سایر قوای دیانتی نصارا است که در هر جا مشهود و معروف است، از قبیل بیمارستان‌ها و دواخانه‌ها و مکتب‌ها و انجمن‌ها و کنیسه‌ها و کتابخانه‌ها که در تمام آنها حوائج و مصالح مردم را آلوده به دعوت تثلیث و تقدیس انجیل و فدا شدن مسیح و تکذیب دین مقدس اسلام می‌نمایند. آیا هیچ عاقلی این خیال را تصدیق می‌کند که دانشمندان فرنگ آن همه مصارف گزاف را بی‌نتیجه و بدون فایده متحمل می‌شوند، خصوصاً بعد از این که بدانند شماره متنصّرین[۲۱] در هندوستان متجاوز از یکصد و پنجاه لک[۲۲] شده است، با آن عصبیت دینی و تنفر وطنی که در اهالی هندوستان مشهود و مشهور است؟ آیا نتایج سیئه ادارات دینیه بی‌حساب ایشان در بلاد عرب و ایران و ترکستان چه خواهد بود؟ آیا در این سه هزار لک مسلمان چند دانشمند غیور دلسوخته پیدا شده است که نظر دوربین خود را به عواقب وخیمه این اعمال جَسیمه[۲۳] انداخته و در عالم مآل‌اندیشی، حال پریشان قوم خود را مرجع افکار خود ساخته، با این خادمانِ عاجز دین اسلام همدست یا هم‌آواز شوند تا به قوّت اجتماعیه، به اصلاحات مهمه پردازیم و کشتی ملت خود را به تدابیر صحیحه از سیطره امواج دشمنان به ساحل نجاتش برسانیم. **پاورقی‌ها:** [۱] فرق سرها، سرها [۲] جدایی، دوری [۳] پایین آمدن، تنزل [۴] در اصل چنین است. [۵] زنان و دختران [۶] ساکنان [۷] حمله اقلام: صاحبان قلم، نویسندگان [۸] جلسات، نشست‌ها [۹] گفته معروف عبدالمطلب، جد پیامبر اکرم(ص)، به ابرهه، در زمانی که قصد داشت به همراه سپاه خود که به فیل مجهز بودند (اصحاب فیل) به کعبه حمله کند: همانا آن خانه را پروردگاری است که از آن حراست می‌کند. [۱۰] حیرت‌انگیز [۱۱] عموم، همه [۱۲] هر لک برابر با صد هزار [۱۳] سپاه [۱۴] آراسته و انبوه [۱۵] گروهی [۱۶] مؤنث جسیم: بزرگ [۱۷] عسکر حربی: نیروی نظامی، جنگی [۱۸] چاپ [۱۹] تایمز [۲۰] هر لک برابر صد هزار [۲۱] کسانی که دین مسیحیت را پذیرفته‌اند. [۲۲] یکصد و پنجاه لک: پانزده میلیون [۲۳] بزرگ