از استرآباد به طهران. مضمون تلگراف ثانوی بیشتر باعث تعجب گردید. برای آن که حکم علمای عظام و حجج اسلام را در تلگراف جوابیه درج نموده‌ایم و افتتاح مجلس شورای ملی و اعلای مشروطیت را خواسته بودیم، طوری مبهم جواب تلگراف کردید که به هیچ وجه ربطی به ما نحن فیه نداشت. معلوم است فقط خواسته بودید جوابی گفته شود. این که اظهار شده بود پس از مشاوره با آقایان علمای عظام، امروز جواب گفته شود این است که تلگراف می‌شود! الحق مسلم است نشر عدالت و ترویج احکام حجج اسلام عتبات عالیات با مذاق حالیه دولتیان تباین کلی دارد. نمی‌دانیم جواب کدام یک از مطالب اظهاریه را بنویسیم؟ اما این که نوشته‌اید: "من مسلمان هستم و طالب خونریزی نیستم". بلی، یَقُولُونَ باَفواهِهم ما لَیسَ فی قُلُوبهم [۱]. پس چرا بعد از سن نود و دو [۲] که آخرین مرحله زندگانی است راضی شدید که مسجد مسلمانان و معبد فرقه اثناعشریه توپ بسته جمعی کثیر و جمعی فقیر از مظلومین مسلمین مقتول شوند؟ اما این که مرقوم شده: "تلگراف سابق را گویا درست مرور نکرده‌اید"، صحبت حکومت و احسان در میان نبوده، چون در ذیل تلگراف خود اظهار کرده بودید: "از بابت حکومت و غیره اگر حرفی دارید بفرمایید". این است که این طور جواباً اظهار شد؛ برای آن که کراراً دیده شده در این موارد که کار بر دیوانیان سخت شده، به انعام و احسان به خیال خود می‌خواهند تطمیع کنند و احکام حجج اسلام را - العیاذ بالله - زیر پا اندازند. اما این که شوکت چنگیزی و قدرت خونریزی دولت را به زبانی بیان نموده و ملت استرآباد را تقریباً تهدید نموده بودید، لازم است تذکاراً بگوییم استرآباد نقطه‌ای است که همیشه اردوهای منظم دولت را شکست می‌داده، حال که به نظر جنابعالی دهکده آمده چه ضرر دارد همان طوری که برادران غیور آذربایجانی و طهرانی ما را با گلوله مقتول و شهید نمودید با آنها هم سلوک نمایید؟ این ملت هم سر در کف حاضرند که در راه احیای مذهب و طریقه اثناعشریه، خون خود را ایثار کنند. این مسئله از بدیهیات اولیه است که: بذل مال و بذل جان و ترک سر در طریق عشق اول منزل است پس متوقعیم این ملت را هم به قوای دولتی تهدید نکنید که از جان و مال هر دو در بدو امر گذشته، گول شیاطین انس را هم نمی‌خورند. برای این که بدانید تا حال که مسلمانان استرآباد نهایت بردباری و سکوت را به خرج داده، برای آن بوده که شاید دولتیان متنبه شوند. **پاورقی‌ها:** [۱] آل عمران، ۱۶۷: آنان به زبانشان چیزی می‌گویند که در دل‌هایشان نیست. [۲] منظور، مشیرالسلطنه، صدراعظم است.