اوضاع حالیه ایران را به هیچ وجه توضیح نمی‌توان نمود. کلیه نقاط از یکدیگر منفصل، اخبارات مقطوع، اذهان مغشوش، هرج و مرج یکباره مملکت را فرا گرفته (هرکسی را هوسی و سر و کاری در پیش). یک بندر معظم که به غایت طرف توجه و تصادم است، تدریجاً حالت انقلاب و اغتشاش فوق التصوری به خود می‌گیرد، ولی باید دل خوش داشت که: تا پریشان نشود کار به سامان نرسد. دریابیگی [۲] که مانع از حرکت ملت و طرف رعب اهالی بود معزول [شد]. حکومت بالاصاله به معززالدوله، برادرزاده آصف‌الدوله واگذار [گردید] و شجاع‌الملک که در حالات خود مستغنی از تعریف است به نیابت حکومت بر سرکار است. دریابیگی از خوف و ترسی که از معزولی خود داشت به مجرد انتشار خبر عزل، به سمت مُحَمَّره [۳] رهسپار گردید. هنوز در آنجاست و شاید خودش به حکومت مقرر شود. نایب الحکومه جدید، اول مرتبه عمل راه دروازه و شیف را که باعث اغتشاش تواند شد مطرح قرار داد. خشمی که خوانین عظام دشتی و دشتستان و انگال و تنگستان و رود حله و برازجون و حیات داود و شبانکاره از به هم خوردن اساس مشروطیت داشتند ازدیاد یافته، آنچه از قراین ظاهر می‌شود منتظر اقدامات آقایان علمای این سرحد می‌باشند. علما هم فتاوی و احکامات حجج اسلام عتبات عرش درجات را درصدد اجرا می‌باشند، مگر از خود مانع دارند. چند روز است بعضی اوراق مهیجه در شهر منتشر می‌شود و مخالفین را تهدید به قتل می‌نمایند. مبرهن است دست غیبی در میان است، نهایت تا به حال کسی اقدام نکرده و اگر یک نفر ستارخان نوعی از این طرف حرکت نماید عمل استبداد صاف است. در اوراق منتشره نسبت به داعی هم بعضی اعتراضات کرده بودند، در صورتی که حال این خادم شریعت واضح است که با کمال نقاهت و ضعف بنیه، همیشه در همراهی به اساس مشروطیت حاضر بوده‌ام. مگر بعضی از آقایان که محض اجازه و سفارشات آیات‌الله فی الانام حجج اسلامیه در اینجا دارای فی‌الجمله رسوخی شده‌اند، امروز به اقتضای صرف شخصی، فتاوی و احکامات حجج را می‌خواهند زیر مسند بگذارند [۴] و نادیده انگارند. ولی محال است بتوانند، مگر هرگاه در این مسئله بخواهند تخریب نمایند هر آینه در خرابی خود جهد کرده‌اند. داعی بی‌نهایت از تضییع نوع می‌ترسم و حتی‌القوه [۱] سعی دارم مخالفین را به موافقت بخوانم بلکه به موافقت علما خوانین مطمئن شوند و به تصرف ادارات بپردازند. حالا که وضع کارها خیلی مغشوش است. راه‌ها تمام ناامن است، در شیراز بلواست، در کازرون خونریزی به درجه‌ای رسیده که نصف مخلوقش تباه شده‌اند. خاک فارس یکپارچه لهیب بیدار گشته، مگر یک نفر سردار جلو بیفتد که تمام ملت عقبش بلند شوند. وضع مملکت را یک وقتی خود جنابعالی در نامه مظفری تشبیه به توپ پُر کرده فرموده و مخالفت خائن‌السلطان را برای ترکیدن آن به شراره آتش، حال بدتر از آن وقت است. امروز هرکس از افراد ملت دیده می‌شوند مانند توپ پُر کرده است و منتظر شراره‌ای است. به مجردی که یک نفر باغیرت جلو بیفتد تمام عقب او هستند. مثلا شنیده شد که حضرت حجت‌الاسلام حاجی سید عبدالحسین لاری در صفحات لارستان استعدادی تدارک کرده و جداً برای استقرار مجلس به طرف شیراز حرکت فرموده‌اند. به مجرد اشتهار خبر حرکت آقای معظم‌له، از اطراف به ایشان استمداد رسانیدند و گروهی انبوه به مُعَسکر [۲] ایشان پیوستند. مبرهن است که با وضع حکومت آصف‌الدوله چه پیش خواهد آمد. آصف‌الدوله در بحبوحه سلطه استبداد - که اسمی از مشروطیت نبرده - نتوانست حکومت کند، حالا معلوم است که با آن اشتهاری که در وطن‌فروشی و ملت‌کشی داده چگونه تاب مقاومت خواهد آورده. پُست را متصل در ایاب و ذهاب دزد می‌زند. در حقیقت دولتی در میان نمانده و اسمی بلارسم است. از طرف برادران غیور آذربایجان اخبارات خوب مسموع می‌شود. مگر طوری قطع رشته مخابرات شده که عمده بهت اهالی از بی‌خبری است، با این حال امید است که یک نفر ستارخان نوعی هم در جنوب بتوان تدارک کنیم که دست به دست ستارخان شمالی داده، صدای جنوبیان مملکت را به شمالیان برساند. بعد از رفتن دریابیگی به همان اصولی که سابقاً نزد خودمان مقرر بود - که عیناً موافق دستورالعمل جنابعالی است - داعی برای تصرف ادارات خیلی کوشش کردم، اهالی هم عموماً همراه بودند مگر مخالفت ... و ... [۴] عایق انجام کار گردید و اگر امروز یک نفر از خوانین جلو بیفتد [۵] و آقایان علما تماماً همراه باشند، می‌توان بیشتر از یکصد هزار نفر قشون مجاهد ملی فقط از ایلات گرمسیر حرکت داد. آن هم در حالی که دخل ادارات کفاف خرج آنها را می‌دهد. علی العجاله که اوضاع خیلی خطرناک است تا چه پیش آید. **پاورقی‌ها:** [۱] از علمای بوشهر [۲] میرزا احمد خان دریابیگی، حاکم بوشهر [۳] نام قدیمی خرمشهر [۴] زیر مسند گذاردن: زیر پا نهادن [۵] در اصل: بیفتند