از آغاز حادثات [۱] کنونی ایران، واضح گردیده که حرکات شاه تمام از روی نقشه‌ای است که روس‌ها به او پیشنهاد کرده و همه قِسم او را سّری تأیید می‌کنند. حکمت عملی قونسل [۲] روس در تبریز و حمایت‌های سّری و علنی او از مستبدین و راهنمایی رحیم‌خان [۳] و فشنگ دادن به قشون دولت که تمام از تلگرافات ثابت گردیده، خیالات روسیان را درباره ایرانیان به خوبی ثابت می‌نماید [که] هر وقت کار را بر قشون دولت و مستبدین سخت دیده، خودی در میان انداخته به اسم اصلاح ذات‌البین، فُرجه‌ای [۴] برای آنها تحصیل کرده و ضمناً هرگونه تأییدی که توانسته به آنها رسانیده است. این نوبت نیز میانجیگری او به ملاحظه همین نکته بوده است و آذربایجان غیور با دانش هم محض این که حقانیت خود را بر جمیع عالم ثابت نمایند با اینکه خدعه و فریب قونسل روس را بارها دیده و دانسته‌اند، باز هم در هر موقع که میان افتاده و اظهار مصالحت کرده، آنان نیز در اظهار سِلم‌جویی [۵] فروگذاری ننموده و هماره سلامت خواهی و حق‌پسندی خود را بر عالمیان ظاهر داشته‌اند. بلی، روس‌ها تمام توجه خود را در این نکته قانونی معطوف داشته‌اند که شاه را بر تمام مشروطیین غالب جلوه دهند؛ چه، اگر مشروطیین غالب آیند و یا حِصه‌ای [۶] از آنها مغلوب نشوند، شاه را بدون رضایت ملت، مجال تصرف در قانون انتخابات نخواهد بود؛ ولی اگر بر تمام مشروطیین، شاه ولو ظاهری باشد غلبه جست، هرگونه تصرفی بخواهد در اصول انتخابات خواهد نمود؛ چه، اعلان انتخاب جدید وکلای پارلمان فقط برای امضای یک استقراض هنگفتی است که بنا شد از روس و انگلیس توأم بشود و تمام شرایطش که مِن‌جمله تسلیم مالیه ایران به نمایندگان مخصوص روس و انگلیس است قبول نموده. چیزی که باقی مانده، امضای ملت است. و این امر وقتی صورت بندد که شاه بتواند هرگونه تصرفی در اصول انتخابات وکلا بکند و وکلا را تمام یا غالب را از مستبدین و طرفداران خویش منتخب نماید. در صورتی نایل به این امر تواند گردید که غلبه تامه بر اهالی آذربایجان حاصل نماید، ورنه اگر به اصول اولیه وکلا انتخاب شوند، هرگز به اینگونه استقراض که بالصراحه مملکت‌فروشی است، تن در نخواهند داد. این است که نمایندگان روس، خاصه در تبریز به دست و پایند و نمایندگان انگلیس هم با اینکه برخلاف معاهده، علناً تصرفات روس را در امور داخله معاینه [۱] می‌نمایند، صم بکم [۲] نشسته‌اند؛ چه، اگر این استقراض نشود، تقسیمات ایران از قول به فعل نخواهد پیوست و معاهده دولتین از مجاز به حقیقت روی نخواهد نمود، یعنی عذر موجه به دست نخواهد بود. مخفی نماند که غرض اصلی از انعقاد پارلمان جدید ایران فقط امضای استقراض است و بس. همین که شروط استقراض به صحه وکلای مجلس رسید، یک پول وافری دست مستبدین آمد، همان آن با قوت تمام مجلس را به هم زده، با همان قوتی که از وجوه استقراضی حاصل خواهند نمود، اسم مشروطیت را از ایران گم خواهند کرد. امروز هم که شاه راضی به این انتخاب شده فقط برای پیشرفت همان مقصود کُمُونی [۳] است و اگر می‌توانست بدون امضای مجلس پولی به دست آورد و قوتی در مقابل مشروطیین حاصل کند، هرگز دوباره زیر این بار نمی‌رفت. عجبا هنوز هم ما ایرانیان غافل، چشمداشت به میانجیگری خارجیان داریم. وقتی که از همه طرف ابواب چاره بر ایرانیان مسدود شود، چیزی که تا یک اندازه آنها را جلب خواهد کرد توجه به عثمانی و آلمان خواهد بود و آن وقت یک دفعه پلتیک [۴] ایران تغییر خواهد نمود و انگلیسیان کف افسوس خواهند سود. **پاورقی‌ها:** [۱] جمع حادثه: پیش‌آمدهای ناگوار [۲] تلفظ ترکی کنسول [۳] رحیم‌خان چلبیانلو، از خوانین کرد که به همراه نیروهای دولتی با مشروطه‌خواهان تبریزی در نبرد بود. [۴] فرصتی [۵] صلح‌خواهی [۶] بخشی، گروهی [۱] مشاهده [۲] صم بکم: کر و لال [۳] مخفی، پنهانی [۴] سیاست * [روزنامه] حبل‌المتین، س ۱۶، ش ۱۲، مورخ ۹ رمضان ۱۳۲۶ ق، ص ۴.