حضور مبارک اعضای محترم مجلس مقدس شیّداللّه ارکانه معروض می‌دارد: می‌خواستم امروز شرحی عرض کنم، نظر به یکی دو ملاحظه به بیان ساده روی کاغذ آوردم. اولا، به واسطه آنکه تاکنون ده ماه است که این مجلس مقدس منعقد شده است هرچه کتباً و لساناً عرض کردم باید نظامنامه[۱] داخلی در مجلس مُجری شود تا ترتیب نطقٌ معیّن، و اسباب اغتشاشِ حواسِ متکلم و مستمع فراهم نشود، در موقع اجراگذارده نشد. امید است ان‌شاءالله تعالی به همت اعضای محترم و توجه مخصوص حضرت ریاست بعد از این مُجری و معمول گردد. ثانیاً، به واسطه آنکه وقایع‌نگاران جرائد، خاصه جریده فریده مجلس در کمال بی‌اعتنایی و بی‌ترتیبی، نطق متکلمین و مذاکرات مجلس را در روزنامه به طور دلخواه تغییر داده و تحریف‌کرده، به صوابدید خودشان مندرج می‌نمایند -که ابداً ناطق چنان نطقی نکرده و نخواهد کرد - این مطلب، اسباب افتضاح اغلب اعضای مجلس مقدس شده است. با آنکه مدیر محترم جریده فریده مجلس جناب مستطاب آقامیرزا محمد صادق [طباطبایی] دامت برکاته حتی‌الامکان اسباب صحت و درستی روزنامه را تهیه نموده، امید است در این باب بیش از پیش مساعی جمیله را مبذول سازند. اگر مثل سابق چنانچه در ممالک متمدنه معمول است از طرف مجلس چند نفر تندنویس در مجلس بود [که] نطق اعضا را مرتباَ ثبت و در دفتر محترم مجلس ضبط می‌کردند می‌توانستم رفع این شبهه را بنمایم. نمی‌دانم علت ترک این کار چه بوده است؟ اگرچه واقعاً وقایع‌نگاران مجلس هم تقصیری ندارند، به واسطه بی‌ترتیبی اعضای مجلس از حیث تَنطَّق[۲] و تکلم اگر نظامنامه داخلی مُجری شود امید است رفع این معایب بشود. باری روز یکشنبه که هیئت محترمه وزراء عظام به مجلس تشریف آورده بودند بعضی از اعضای محترم، آنها را قاصر[۳] و برخی مقصر گفتند. اگر عقیده آزاد است و از این مجلس که بیرون می‌روم بعضی از اشخاص بی‌علم و اطلاع - چنانچه پریشب در مقام هتک، بلکه ضرب بعضی از وکلاء محترم برای اظهار عقیده [ای] که در مجلس، جناب مستطاب آقاسید مهدی کرده بود، نسبت به معزی‌الیه و جنابان مستطابان ثقةالاسلام آقای آقا میرزا حسین شهیدی و حاج سید ابراهیم و غیرهم برآمدند - بنده را تهدید و توبیخ نکنند، اگرچه به توجهات امام عصر عجل‌اللّه فرجه این بنده وجهاً من الوجوه ترس و بیمی ندارم چرا که وظیفه وکلاء مجلس در اظهار عقیده خودشان در اصلاحات مملکتی، آزاد است و مجاز هستند؛ کسی نمی‌تواند بلاجهت در مقام تهدید و هتک آنها برآید. عرض می‌کنم که هیئت وزراء فخام نه قاصر و نه مقصرند، بلکه اعضای محترم مجلش بعضی قصور و برخی تقصیر دارند به واسطه آنکه از حدود و وظایف مجلس تاکنون تجاوزکرده و به هیچ قِسم در وظیفه مجلس اقدام ندارند. بارها گفته‌ام و بار دیگر می‌گویم که وظیفه این مجلس، تقنین[۴] قوانین تنظیمات و قواعد عرفیاتِ اداراتِ وزراءِ مسئول و نوشتن دستورالعمل حکام با احتشام اطراف و بلاد است که به واسطه آن قوانین، شجره خبیثه جور و اعتساف[۵] از این مملکت قلع و قمع شود و شجره طیبه عدل و انصاف که اصلُها ثابِتٌ و فَرعُها فِی‌السَّماء[۶] بر رأس اهالی سایه افکند تا وضیع و شریف[۷] و عالِم و جاهل، عالی و دانی[۸] در سایه درخت عدالت در کمال آسایش و راحت استراحت نمایند. برخلاف، هر روز خود را مشغول هیاهوی یک نقطه از نقاط ایران کرده و می‌کنیم، خود را از وظیفه خود باز می‌داریم و داخل در اجرائیات می‌شویم. این است که مملکت روز به روز مغشوش‌تر بلکه موجبات هرج و مرج فراهم می‌شود. اگر پنجاه سال دیگر وکلاء ملتْ خود را مشغول اینگونه کارها بکنند مسلماً تمامی ندارد بلکه آناً فآنا[۹] اغتشاشْ بیشتر و اختلاف زیادتر خواهد شد، چون از وظیفه خود که جعل قوانین عرفیه است باز مانده‌ایم. این است در اصلاحات مملکت، هیئت محترمه وزراء عظام و وکلاء کرام متحیر و سرگردانند. اگر قانون نوشته شده بود هیچ یک از وزراء مسئول نمی‌توانستند متعذّر به عذری شوند. اگر قانون نوشته شده بود هیچیک از حکام نمی‌توانستند ظلم و تعدی کنند. اگر قانون نوشته شده بود هیچ کس جرأت مخالفت و ضدیت نداشت. اگر قانون نوشته شده بود کسی نمی‌توانست در معابرِ عام دست به شش‌لول و قمه و غداره بنماید. اگر قانون نوشته شده بود هیچ‌کس در مقام هتک شرف و احترام کسی بلاجهت برنمی‌آمد. قانون است که عذر وزیر را نمی‌پذیرد. قانون است که حاکم ظالم را عزل می‌کند. قانون است که مملکت را منظم می‌دارد. قانون است که دست اجانب را از گریبان مملکت کوتاه می‌سازد. قانون است که شرف اهالی مملکت را حفظ می‌نماید. قانون است که اشرار را مجازات می‌دهد. قانون است [که] مفسد و مخالف را از اولادیت وطن[۱۰] نفی و تبعید می‌نماید. قانون است که اجتماعاتی که مولد فتنه دینی و دنیوی است منع می‌کند. قانون است که طَرق و شوارع را امن می‌کند. قانون است که ریشه ظلم و استبداد را می‌کَند. قانون است که در مملکت عدل را اجرا می‌دارد. اگر هیئت محترمه وزراء عظام به اشخاصی که آنها را قاصر و مقصر می‌دانند، ایراد کنندکه اولین وظیفه مبعوثان[۱۱] مجلس، اصلاح بودجه است که جمع و خرج مملکت و اهم امور مملکتی است، تاکنون که هشت ماه است از طرف قرین‌الشرف دولت، کتابچه‌های بودجه به مجلس فرستاده شده هنوز اصلاح نکرده‌اید و نفرستاده‌اید چه جواب خواهند داد؟ اگر بگویند کدام یک از قوانین ادارات وزراء ثمانیه[۱۲] را فرستاده‌اید که به آن دستورالعمل رفتار نکرده‌اند چه خواهند فرمود؟ اگر بگویند اولین وسیله آبادی مملکت و نخستین طریقه ترقی ملت تأسیس بانک ملی است و امتیاز آن را اعلیحضرت اقدس همایونی خلّدالله ملکه و سلطانه به تصویب مجلس مقدس مرحمت فرمود، وکلاء محترم چه اقدام در تشکیل آن کردند، چه جواب گفته خواهد شد؟ زیاده از این اگر بگویم موجب خجلت و انفعال است. تعجب می‌کنم از عقلای مجلس که امنیت بلاد را جدا از وزارت جلیله داخله می‌خواهند و می‌گویند به هر نحوی که صلاح می‌دانند اقدام در تأمین بلاد بفرمایند. باز در همان مجلس می‌گویند که حتماً باید زید بیاید و عمرو برود، مکرراً مجازات بدهند، و جداً فلان حاکم باید معزول شود و فلان محترم منصوب گردد. نمی‌دانم این چه اختیار و چه مسئولیتی است؟ این تناقض و تهافت[۱۳] کلمات از چه راه است؟ اگر بگویم از بی‌علمی است دعوی اعلمیت دارند، اگر بگویم از راه غرض است العیاذبالله ساحت اعضای مجلس مقدس باید منزه و مقدس از اعمال هوای نفسانی و اغراض شخصی باشد. نمی‌دانم حمل بر چه می‌توان کرد؟ اگر بخواهم شرح بدهم مثنوی هفتاد من کاغذ شود. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل. صریحاً عرض می‌کنم: این هیئت محترم وزراء عظام نه مثل سایر وزراء دول متمدنه عالَم، عالِم و بصیر به مصالح و مفاسد و نفع و ضرر مملکت‌اند، [و] نه این اعضای محترم مجلس مقدس --که نمایندگان ملت نجیب ایران‌اند - [قادرند] تا به قوه علم و دانایی، ضرر را از مملکت دفع و نفع را برای اهالی جلب کنند. پس در این صورت همه روزه به عقیده بنده عنوان ضدیت و مخالفت با یکدیگر از طریقه انسانیت و وطن‌پرستی و ملت‌خواهی، دور بلکه کفر است. حتی‌المقدور در مقام جلب یکدیگر برآئیم تا به معاونت و معاضدت یکدیگر، موجبات آسایش فرد فرد اهالی مملکت را به صّرف اوقات در یکی دو ماه برای نوشتن کتب قانونیه فراهم سازیم و حتی‌الامکان هم در دفع و رفع این اغتشاشات و اختلافات جاریه، متفق‌الکلمه و متحدالهمّه[۱۴] کوشش کنیم که گفته‌اند: سر چشمه شاید گرفتن به بیل چو پر شد نشایدگذشتن به پیل اگرچه بر هیچ عاقلی پوشیده و مستور نیست که حدوث[۱۵] این گونه حوادث و وقوع این گونه وقایع، لازمه حالت حالیه این مملکت است [و] محتاج به شرح و تفصیل نیست و وظیفه ما مجلسیان و هیئت محترم وزراء عظام بلکه فرد فرد مسلمانان است که در هر جایی که احتمال اشتعال نایره[۱۶] فساد می‌رود در انخماد[۱۷] آن از راه وطن‌پرستی مساعی جمیله مبذول داریم. و از جمله مطالبی که فی‌الجمله اهمیت دارد این است که باید آتش حرارت اشخاصی که متوقفند در زاویه مقدسه حضرت عبدالعظیم(ع)[۱۸] را به آب خوشگوار ادله و براهین قاطعه عند الخواص والعوام خاموش کرد. عقیده این بنده این است که مجلس مقدس شورای ملی شیّدالله ارکانه [که] حافظ حقوق و حارِس[۱۹] حدود فرد فرد اهالی این مملکت است وجهاً من‌الوجوه[۲۰] ضدیت و طرفیّت با احدی نداشته و ندارد، چون عده [ای] از افراد این مملکت محترماً کان ام غیر محترم[۲۱] به تحریک محرک و وسوسه موسوس[۲۲] و تدلیس مدلَّس[۲۳] یا غرض نفس و جلب منافع شخصی یا به هم‌چشمی و هواپرستی یا برای تخریب مُلک و تضییع ملت یا به قول آنها برای حفظ بیضه اسلام و اجرای احکام شریعت حضرت خیرالانام علیه صلوات اللّه الملک العلّام رفته‌اند به زاویه مقدسه، مفسدین بی‌غرض [؟] هم موقعی به دست آورده درصدد اخلال و اختلاف و اغتشاش و اضمحلال مملکت هستند [و] می‌خواهند آب را گِل کرده ماهی بگیرند. و مسلّم است در انظار اعضای محترم مجلس از حیث حقوق، فرقی بین جاهل و عالِم و عالی و دانی نیست. با آنکه غرض آنها بر هیچ عاقلی پوشیده نیست، برای اتمام حجت کما قال اللّه تبارک و تعالی فی کتابه المجید: لِیَهلِکَ مَن هَلَکَ عَن بَیِّنةٍ و یَحیی مَن حَی عَن بَیِّنة[۲۴] خوب است از طرف مجلس، اخطاری کتباً به وزارت جلیله داخله شود که جداً مطالب و مقاصد آنها راکتباً بخواهد بفرستند در مجلس. اگر مطالبی صحیح دارند البته مجلسیان از ایشان خواهند پذیرفت والا با ادله و براهین، مطالب آنها را رد کنند و درکلیه روزنامجات سؤال و جواب را درج و منتشر سازند. مصالحی در این عرض است که علناً اظهار آن خارج از پولتیک[۲۵] است. اگر می‌فرمائید مطالب آنها بر همه کس واضح و محتاج به سؤال نیست جواب عرض می‌کنم: چون سندی که به آن بتوان طرف را ملزم کرد در دست نیست، مجلس نمی‌تواند از روی تحقیق و صحت، آنها را صریحاً جواب بگوید. ممکن است که القاء شبهه در اطراف ولایات بشود. خواهید فرمود که حجج اسلام و علمای اعلام کثّراللّه امثالهم خاصه جنابان مستطابان حجتی‌الاسلام والمسلمین آقای آقاسید عبدالله [بهبهانی] و آقای آقا سیدمحمد [طباطبائی] دامت برکاتهما تشریف برده‌اند با ایشان سؤال و جواب فرموده‌اند، سخنی مقرون به حساب ندارند. تصدیق می‌کنم ولی عرض می‌کنم آن وجودات محترمه و هیاکل شریفه ادام الله ظلالهم به وظایف خود عمل فرموده‌اند. باید مجلس به وظیفه خود عمل نماید که مغرضین و مفسدین نتوانند القاء شبهه بین مردم بنمایند. اگر می‌فرمائید تلگرافاتی که موجب هیجان بلاد و اغتشاشات ولایات و باعث سفک دماء مسلمین است از آنها به اطراف شده و به دست آمده است، برای الزام آنها بهترین اسناد و وسیله است، عرض می‌کنم این مطلب محقّق و ثابت است، لکن باید مطلبی که باعث مخابره اینگونه مخابرات است به دست آورده دفع ماده فساد و قلع شجره خبیثه عناد را کرد. و فائده این عرض، آگاهی تمام داخله و خارجه از بی‌غرضی اعضای مجلس و مطالب آنها خواهد بود. مسلّم است اخطار مجلس رسماً به وزارت داخله و اظهار آن به آنها در نوشتن مطالب آنها یا ننوشتن مقاصد خودشان، هردو صلاح مجلس و اهل این مملکت است. اگر توانستند جواب را عین اخطار مجلس و اظهار وزارت داخله را در جرائد درج نمایند که تمام مردم مطلع شده که حرفی مقرون به حساب ندارند، رفع شبهه از ایشان خواهد شد؛ و اگر مطالب خود را نوشتند البته در صورت صحت و صلاح مملکت. قبول مجلسیان خواهد شد؛ و الا به ادله و براهین، مطالب آنها را رد کرده در کلیه روزنامجات درج و منتشر شود که رفع شبهه از تمامی مردم شود. این است عقیده بنده. رأی، رأی امنای مجلس است. اقل‌السادات والطلاب خادم‌المله: محمدتقی الموسوی الهروی **پاورقی‌ها:** [۱] آئین‌نامه [۲] نطق کردن [۳] قصورکننده [۴] قانون‌گذاری [۵] ستم کردن [۶] ابراهیم، ۲۴: ریشه‌اش (در زمین) استوار است و شاخه‌اش در آسمان است. [۷] وضیع و شریف: کوچک و بزرگ [۸] عالی و دانی: بزرگ و خُرد [۹] آناً فآناً: لحظه به لحظه [۱۰] اولادیت وطن: فرزند وطن بودن [۱۱] نمایندگان [۱۲] وزراء ثمانیه: وزرای هشتگانه [۱۳] پُرگویی بدون تفکّر و تأمل [۱۴] متحدالهمه: تلاش و کوشش همگانی [۱۵] رخداد [۱۶] شعله [۱۷] خاموش شدن، فرونشستن [۱۸] منظور حاج شیخ فضل‌الله نوری و یاران اوست که به عنوان اعتراض به روند مجلس در آنجا تحصن کرده بودند. [۱۹] نگهبان [۲۰] وجهاً من‌الوجوه: به هر صورت [۲۱] محترماً کان اَمْ غیر محترم: چه محترم باشند چه غیر محترم [۲۲] وسوسه‌کننده [۲۳] تدلیس مدلّس: فریبکاری عوام‌فریب [۲۴] انفال، ۴۲: تا هرکه هلاک شود به دلیلی هلاک شود و هرکه زنده بماند به دلیلی زنده بماند. [۲۵] واژه انگلیسی سیاست