جناب مستطاب حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده است که: «رأسُ الأفاتِ اَلرَلَهُ باللّذاتِ.» یعنی: سر آفت‌ها و اصل زحمت‌ها، واله و شیفته شدن به لذت‌ها است. و بعضی از عرفا گفته‌اند: «اذا اشْتَغَلّ السلطانُ بِاللّهوِ فَبَشّروهُ بِفَناءِ المُلکِ و خرابِهِ.» یعنی: چون پادشاه مشغول لهو و لعب و مفتون لذات نفس گردد و اوقات خود را صرف آن سازد، پس بشارت دهید او را به تباه شدن و خراب شدن مُلک او؛ چنانکه بر محمد شاه[۱]، آخرین سلاطین بابِریه در هند رویداد شد که به سبب اشتغال به عیش و عشرت و مصاحبت با آمردانه و زنان خوب صورت، پایه سریر سلطنت و دولت او سست گردید و بیگانه، مملکتش را مسخر نمود و از آن روز الی الآن، روز به روز کوکب احوال آن دودمان در رجعت است و پایه امور دولتشان سست‌تر و خراب‌تر می‌شود؛ چنانکه در این جزو زمان، به جز نام «سلطنت»، در آن خاندان چیزی باقی نمانده [است]. [از هندیان] کسی و سانحه‌ای که به خاطر ایشان نمی‌رسید جماعت و تسلط ایشان بر هند بود و اگر احیاناً بر امور ایشان نیز مطلع می‌شدند اعتنا نمی‌کردند؛ زیرا هر وقت که به این جماعت بر می‌خوردند به عجز و انکسار[۳] با آنها رفتار می‌کردند و دل ایشان را به دادن بعضی از تُحّف و هدایای فرنگ خوش می‌داشتند، چنانکه الی الآن که مالک اغلب ممالک این کشور شده‌اند کوچه ریشخند را که راه سلامت و عافیت است، از دست نداده‌اند و حق آنست که خوب یافته‌اند؛ زیراکه در این کشور اغلب ناس[۴] همه خریدار این متاعند و مال و جان و مُلک را در بهاء آن داده و می‌دهند و از حرف حق نهایت‌گزیرانند. **پاورقی‌ها:** [۱] منظور، محمدشاه روشن اختر (۱۱۳۱ - ۱۱۶۱ ق)، پادشاه بابری (گورکانی / تیموری) هند است. او پادشاهی عیاش و خوش‌گذران بود و اختیار حکومتش در دست سه تن از فرماندهانش قرار داشت. در سال ۱۱۵۱ ق از نادرشاه افشار شکست خورد و نادر دهلی را گرفت و محمدشاه هدایای زیادی از جمله الماس کوه نور و تخت طاووس را به او پیشکش کرد. نادر نیز وی را بار دیگر به تخت پادشاهی هند نشاند. محمدشاه در دهلی درگذشت و در مزار نظام‌الدین ارلیا دفن شد. [۲] مرآت الاحوال جهان‌نما. ص ۵۳۶. [۳] شکسته نفسی [۴] مردم [۵] همان، ص ۴۶۶.