آقایان! از طرف آقایان نجف که روح ملت و وطن را تجسم می‌نمایند، به کرسی خطابت آمده، برای افاده چند کلمه، مساعدت شما را استرحام می‌نمایم. آقایان! این بیانات من را به صورت ترجمانی [از] افکار و حسیّات [۱] آن هیئت گرام تلقی بفرمایید. راجع به احوال ایران، ماضی [۲] آن و تاریخش از طرف سایر برادران گرام ما نطق‌ها ایراد خواهد شد. بنده می‌خواهم عرض کنم که از دیر زمانی دول [فرنگ]، هر دفعه گرفتاری جهالت و تعصب عالم اسلام را اسباب طعن ما و بعضاً اسباب طعن خودِ دین اسلام قرار داد[ند]. تمام عالم اسلام را تهمت می‌زدند و قسمت کلی این تهمت را هم تحصیل علما می‌نمودند. این حال را ما دیدیم و متأثر شدیم. گفتیم این مسئولیت را باید از خودمان رفع کنیم و باید به تمام عالم تمدن بفهمانیم که روح و اساس اسلامیت، عدالت و مشروطیت است. بنابراین مشغول مجاهدات شدیم و در این راه عازم همه قِسم مشکلات گردیده و برای همه قِسم فداکاری آماده شدیم. دچار چه موانع که شدیم! هیچیک از این موانع عزم و ثبات ما را رخنه نکرد. ما همه قِسم ایجابات زمان را مطمح نظر خود نموده، جریان انسانیت [۳] و مدنیتی که از اروپا می‌آمد را استقبال نموده، با تمام موجودیت خودمان برای تجدد و تعالی سعی کردیم. ما گمان می‌کردیم که در این خصوص اروپا دست معاونت خود را به ما خواهد داد، همه قِسم تسهیلات را برای ما مهیا خواهد ساخت. فقط مع‌التأسف به کلی عکس این ظن ما بروز نمود، تمامی مساعی‌مان محو و زایل گردید. ما برای چه اینقدر مجاهدت می‌کردیم؟ ما می‌خواستیم که وطنمان محفوظ بماند، ملتمان آزاد باشد، لیکن آنتریک های اجانب [۴]، مُسلِمی ما را عقیم گذاشت. معلوم خاطر گرامی شما است که ملت ایران ملتی است که خدمات زیادی بر عالم انسانیت و مدنیت نموده و دارای قدمت تاریخی است. چنانچه در ماضی، خدمت این ملت بر مدنیت بوده، در آتیه نیز آماده این خدمت می‌باشد و برای همین مقصود، قیام بر مجاهدت خود نمود. ماها چقدر مجاهدت کردیم که زیر بار اجانب نرویم، مع‌التأسف بر عقیم گذاشتن مجاهدات ما قیام نمودند. ایران برای چه مجاهده می‌کرد؟ ایران غیر از حریت و عدالت چه می‌خواست؟ ایران مگر لایق این عاقبت می‌بود؟ می‌گویند که سنگ از دبر [۵] نمی‌آید. حقیقتآ اینطور است. انگلیس را دوست و حریت‌پرست و انسانیت‌پرور می‌دانستیم ... [۶] چقدر فریب خوردیم! این دولت حریت‌پرور پیر، وجود خود را معرفی نمود. ما را یک اتمام حجتی [۷] داد: اگر تا سه ماه دیگر جلو اغتشاش را نگیریم به ایران مداخله خواهد کرد ... گویا در جنوب [نقشه] اغتشاش دارد. اینک وقایع ایران در جلو انظار جریان می‌کند. تمام عالم می‌داند اغتشاشی که موجب مداخله اجانب گردد، در ایران نبوده و نیست! فقط قصد، واضح است. می‌خواهند که استقلالمان را محو کرده و به وطنمان تعرض نمایند؛ لکن هم این معترضین و کل جهان باید بدانند که ایران نخواهد مرد، ایران اسیر نخواهد شد. این را به ترجمانی افکار تمام ملت ایران و تمام علمای ایران می‌گویم. مع ما فیه ظن می‌کنم [۸] که ملت کهنسال انگلیس که د راه آزادی و استقلال وطن خویش میلیون‌ها قربانی داده و به حق برای وطن خودشان شهرت مهد حریت را کسب نموده‌اند، در این عمل وحشت‌اثر، هرگز اشتراکی نخواهد داشت؛ زیرا این اشتراک، حرکتی است که بر خلاف تاریخ و روح او است. ما می‌خواهیم که انگلیسی‌ها را از این درک بالاتر ببینیم. خلاصه قومی که از هفت و هشت هزار سال به این طرف، استقلال خود را نگه داشته، هرگز زیر بار اسارت نمی‌رود. ملت ما که دائماً به آزادی زندگی نموده، حاضر بر همه قِسم فداکاری است. ما در راه استقلال خودمان، تا زن‌ها و بچه‌های خودمان حاضر [به] کشته شدن هستیم. تمام افراد ملت در این خصوص یک وجود متحد است. بر مقتضای دیانت تا آخرین نفوس خویش تمام ملت با دشمنان خود پنجه به پنجه آمده، وطن و استقلال خود را ترک نمی‌کند. آنهایی که می‌خواهند ایران را مأکل [۹] آز و حرص گرسنه خود قرار دهند، باید بدانند مادام که ایران به دریای خونی تحول ننموده و بر یک خرابه‌زار غیرقابل استفاده مبدل نگشته، به دست دشمن نخواهد گذشت. **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: حسبات [۲] گذشته [۳] منظور، لیبرالیسم و دموکراسی و به رسمیت شناخته شدن حقوق و آزادی‌های فردی و اجتماعی است. [۴] واژه‌ای فرانسوی، به معنای تحریک [۵] پشت [۶] همه جا در اصل: نقطه‌چین [۷] در اصل: حتمی [۸] با وجود این، گمان می‌برم. [۹] خوراک