با آن که دفاتر عالم مملو از تجربیات است و حالا اطوار [۱] و انقلابات دول و ملل بزرگ منتهی است برای انسان، معذلک نفوسی را می‌بینیم که بدون امتحان به واسطه بعضی تصورات و خصوصیات، تصدیق این تجربیات را ندارند. بلی، فاقد هر نعمت، قدر نعمت را نمی‌داند و مادامی که مَغمور [۲] در نعمت می‌باشیم، نه لذت آن را فهمیده و نه خسارت و صدمات فقدانش را می‌دانیم. تعجب از حال ما ایرانیان است که با سرمشق‌هایی که از حوادث قرون جدیده رسیده و نتیجه‌های عبرت‌آمیز که دیده‌ایم، با وجود این، با یک حالت بهتی متفکریم و معلوم نیست دلیل تحیر ما چیست؟ یا به جهت آن که خود را ملت خاص ممتاز از جمیع ملل عالم دانسته، گمان جسارت از هیچ قوم جسوری بر خود نمی‌دهیم؟ و یا به واسطه عدم تجربه، جسارت و ذلت بی‌شرفی و استقلال را نچشیده، منتظر امتحانیم؟ گویا سرگذشت مصریین و اهالی هندوستان خصوصاً حال نظام‌الملک در حیدرآباد و مسلمین برای اِنتِباه [۳] کافی نیست، بلکه تعدیات یک ساله قشون روس و تجاوزات ایشان به حقوق ما، در خانه خودمان به عکس نتیجه داده، و در فروختن استقلال مملکت شایق [۴] تریم؛ ولی تأمل نمی‌نماییم که استقلال مملکت، حکم حیات انسان را داراست. کدام شخص بعد از موت به عودت روح واقف گردیده؟ اگر امروزه به جزیی هِمَم عالیه ما ملت، ممکن است حفظ استقلال مملکت پس از این با کرورها تلفات نفوس قابل رجعت نیست، تا کی از اوضاع ملل عالم بی‌اطلاع و تأمل در حال مظلومین عالم نمی‌کنیم؟ شاید خبر از فشارهای دولت انگلیس به ملت هشیار مصر و روس‌ها نسبت به مسلمین مظلوم قفقازیه نداریم، حتماً جراید وطنی غافل از نقل این اخبارات باشند. آیا اگر ما به واسطه بعضی دلتنگی‌ها از قبیل عدم وصول به مرتبه وزارت و وکالت و هکذا یا به واسطه بعضی وعده‌های کذب ... سرگرم شویم، و خاتمه به استقلال مملکت دهیم، نمی‌دانیم مُستَقبل [۶] ما چگونه خواهد بود؟ یا این که بعضی اَصناف گمان می‌کنند اگر همراهی با خیالات دشمنان مملکت نمایند، آنان از چند کرور مطالبات‌شان صرفنظر کرده و در عوض، خدمت محسوب خواهد شد؛ غافل از آن که برای تصرف قفقازیه چه وعده‌ها که به اشخاص داده شد و بعد از استقرار، در عوض جز هلاکت نتیجه نداد. اگر بر خودتان رحم نمی‌کنید، بر آسلاف [۱] خود ترحم کنید و بر ضعف اسلام رقت نمایید؛ چه، اگر خدای نکرده استقلال ایران برود باید برای مسلمانان عالم، فاتحه بی‌حمد خواند. "پیشکش" آزاده " به تبرستان **پاورقی‌ها:** [۱] رفتارها [۲] غرق شده [۳] آگاه شدن، بیدار گردیدن [۴] مشتاق [۵] سه نقطه در اصل [۶] آینده [۷] جمع سلف: گذشتگان، پیشینیان * حوزه نجف و فلسفه تجدد در ایران، ص ۵۵۱، ۵۵۲؛ به نقل از: دره‌النجف، س ۱، ش ۱۴، مورخ ۲۴ رمضان ۱۳۲۸ق.