هر یک از مصادر امور و رؤسا و سرداران ایلات و عشایر و بلاد ایران که به طمع ریاست و امارت و حکومت، از طرف روس و انگلیس محرک فتنه و سرمنشأ آشوب می‌شوند، مصداق حقیقی آیه کریمه: «لَهُم فِی الدُنیا خِزیّ وَ لَهُم فِی الآخِرَهِ عَذَابٌ عَظِیمٌ»[۱] و مورد آیه وافی هدایه: «خسِرَ الدُنیا وَ الآخِرَةَ ذَلِکَ هُوَ الخُسرَانُ المُبینُ»[۲] خواهند بود. زمان فعلی و عصر کنونی، اقتضاءِ پیش را ندارد که هر کس در اضمحلال کلمه اسلام با روس و انگلیس مساعدت و همراهی نماید، پس از وصول به مقصود با او همراهی کنند؛ چنان که با بعض نُواب[۳] و راجگان[۴] هند و خوانین قفقاز نمودند؛ چرا؟ به جهت آن که استیلای روس و انگلیس بر ایران، نه مثل استیلای آنها بر قطعات فنلاند و افغان و حیدرآباد و بخارا است، که ملت را در اداره داخلی مملکت، خودمختار و نسبت به وظایف خارجه مسلوب‌القدره نمایند، بلکه ایران را ضمیمه ممالک متصرفی خود نموده و در قطار[۵] هند و قفقازش در آورده که صهابت[۶] نمایند؛ قانون نظامی و اداره عرفیه[۷] در کلیه اَرجاءِ[۸] مملکت دایر نمایند؛ [بلکه] چنان سختگیری و جلوگیری از حس اسلام‌پروری و حمایت وطن‌پرستی ملت نمایند که هر کس را به رایحه[۹]، احتمال اسلام‌پروری و حمایت وطن‌دوستی باشد [به] انحاءِ عقوبات، مُعاقَب[۱۰] ساخته؛ مخصوصاً کسانی که بر له[۱۱] آنها در بدو امر حرکتی کردند، چون همان اشخاص، قادر بر علیه آنها هم هستند، از صفحه وجود براندازند؛ همان نقشه که اروپاییان [در] استیلاءِ بر اندلس معمول داشتند، معمول دارند. علت این همه جلوگیری و ضیق[۱۲] گرفتن، چرا؟ به جهت آن که اروپاییان عموماً و روس و انگلیس خصوصاً به خوبی ملتفند که در وقت استیلایشان بر قطعات مزبوره، این حسی که فعلاً در عموم مسلمانان عالم و کلیه شرقیین تولید شده و یوماً فیوماً[۱] در تزاید[۲] است، نبوده. هرگز تصور نمی‌کردند که در کمتر از یک ربع قرن، پایه معارف در مصر تا به این درجه ارتفاع پذیرد که چندین مجلات و جراید یومیه و هفتگی و ماهانه، در آنجا طبع و نشر شود که اغلب آرا و فتاوای سیاسی، اخلاقی، ادبی آنها را جراید و مطبوعات اروپا و امریک[۳] مُتفّرس[۴] شده، مطرح اَنظار خود قرار دهند. هرگز تصور نمی‌کردند که بنگالی‌های هند، تجارت و امتعه[۵] وطنیه خود را به جوری ترقی و رواج دهند که چندین کارخانجات در انگلستان بسته شود. اروپاییان هرگز تصور نمی‌کردند که ملت ایران و عثمانی با یک جنبش غیورانه، خود را از تحت فشار محمدعلی [شاه] و [سلطان] عبدالحمید خلاص نمایند [و] رؤسای روحانی اسلام این همه در تأسیس و تشکیل سلطنت شورویه [و] قلع و قمع حکومت استبدادیه مشورتی مجاهدت فرمایند. این است که اکنون به خوبی می‌دانند که اگر ایران در اداره داخلی خود استقلال داشته باشد، طولی نخواهد کشید که حقوق هدر رفته خود را بازپس گیرد[۶] و کلیه امارات آسیای وسطی به تأیید اولین دولت بزرگ اسلامی عثمانی، کلمه جامعه اسلامیه را پیشنهاد همت خود نموده، دست به دست یکدیگر داده، سعادت و سیادت تالفه[۷] خود را عودت[۸] دهند. بنابراین مقدمات مسلّمه، جای توهم آن نیست که روس و انگلیس در اضمحلال استقلال ایران به همان [سیاست] تحت‌الحفظی و حمایتی نظیر افغان و فنلاند اکتفا کنند، یا پس از تصرف حکومت آنجا هم، نظیر سایر مستعمرات متصرفی خود با ایرانیان معامله نمایند. و از همین جا با کمال تضرع و اِبتهال[۱۰] به عموم مسلمین تبعه روس و انگلیس و امارات اسلامیه تحت‌الحفظ آنها عرضه می‌داریم که این آسایش و رفاهیت و خودمختاری و استقلال داخلی را پس از اضمحلال و استیصال[۱۱] ایرانیان نخواهید داشت. این فی‌الجمله آسایش، هنوز از برکت استقلال ایران است. **پاورقی‌ها:** [۱] بقره، ۱۱۴: برای آنها در دنیا خواری و در آخرت عذابی بزرگ است. [۲] حج، ۱۱: دنیا و آخرت را از دست داده‌اند، و این است همان زیان آشکار. [۳] عنوانی که در هندوستان به امرا و راجه‌ها اطلاق می‌شده است. [۴] راجه، لقب یا عنوان حاکم و فرمانروا در هندوستان، در اصل: ارجکال [۵] ردیف [۶] کذا فی الاصل [۷] اداره عرفیه: منظور، ادارات و مؤسسات جدید به سبک غربی است. [۸] اطراف [۹] نسیم، بو [۱۰] مجازات [۱۱] به نفع [۱۲] تنگ [۱] روز به روز [۲] افزونی و ازدیاد [۳] امریکا [۴] متفرس شدن: دریابنده چیزی به علامت و نشانه، خیره شونده. در چیزی برای فهم آن. در اصل: متفرض [۵] جمع متاع: کالاها [۶] در اصل: گیرند [۷] تباه شده، تباه، نابود [۸] برگشت [۹] در اصل: حکومتی [۱۰] تضرع [۱۱] ریشه‌کن کردن، برانداختن