أُفَوِّضُ اَمری إِلَی الله [۱]. پیشآمدهای سیاسی، تمام احتمالی است ولی سیاسیون صاحب حزم [۲] و مآل‌اندیش، ترتب ایقان [۳] بر آن احتمالات نموده، در صدد علاج هر واقعه قبل از وقوع برمی‌آیند. انقلابات کنونی ایران را تا وقتی دولت دارای یک قوه قوّیه حتمیه بشود که بتواند جلوگیری از هرگونه مخالف قوی نماید، احتمالات بسیار وخیم می‌رود و با وضع مالیه دولت و فشار خارجه و فتنه‌انگیزی همسایگان طَمّاع در داخله و میزان پیشرفت مجلس و افکار ملیه، ده سال طول زمان می‌خواهد تا دولت چنین قوتی حاصل نماید. پس تا وقتی که دولت چنان قوتی حاصل نماید که قادر بر [ممانعت از] زیان احتمال سیاسی خود بشود، وکلاء و وزراء و دانایان ایران راست که بر احتمالات عهد پیشامدهای سیاسی ترتب ایقان نموده و سیاسیانه جلوگیری نمایند. احتمالات سیاسی که پیشامدهای این چند ماهه داخله و اقدامات سرّی و علنی خارجه ایران را تهدید می‌کند، دو نکته باریک است: ۱- ملوک‌الطوایفی، آن هم بر حسب تقسیمات جغرافیایی که دولتین در معاهده خود در حق ایران نموده‌اند. ۲- تبدیل سلطنت از خاندانی به خاندان دیگر؛ این احتمال را اقدامات داخلی در رسوخ و نفوذ روزافزون یک طایفه به امور لشکر و کشور و شواهد خارجی، خیلی ترغیب می‌نماید. این دو احتمال سیاسی بنا بر مقتضای پلتیک [۴] امروزه دول هر یک صورت خارجی پیدا کند، ماحی [۵] استقلال ایران خواهد بود و هر یک از این احتمالات، دارای همان فایده است که همسایگان خواسته‌اند. در ایران هنوز رؤسا و ارباب نفوذ تا آن درجه دارای حس وطن‌خواهی نشده‌اند که به ملاحظه استقلال وطن چشم از منافع شخصی بپوشند و از سازش‌های پلتیکی خارجه چشم بر بندند و دارای آن کله و دفاع هم نیستند که از مآل سازش‌های پلتیکی اجانب، عبرت گیرند. این صورت‌های کنونی ما، از مجلس گرفته تا انجمن‌های ایالتی و ولایتی و ظاهرسازی‌های ادارات و وزارات، در مقابل سازش‌های پلتیکی خارجه، در داخله هیچ استقامت نتوانند ورزید و این مواد دلخوش‌کن را دافع آن احتمالات قوی سیاسی نتوان قرار داد. بر فرض، گفته شود رؤسای کنونی ایران دارای کمال حس وطن‌خواهی و آن دماغ رؤس هستند که مآل سازش با خارجه و انقلابات داخله را ملتفت شوند، باز هم هرگز ملت و دولت ملوم [۶] نخواهند بود اگر مانند سایر ملل و دول ممتدنه، هوشیار و بیدار و باحزم وعقل رفتار و جداً جلوگیری از محتملات سیاسی نمایند. دفع احتمال اول، یکی اجرای قوانین مشق اجباری و سخت اصلاح آوردن افراد ملت است، و این اصولی است که در جمیع ملل و دول مترقی رایج می‌باشد و نیز مرتب داشتن قشون امروزی دولت است از تمامی ایلات و عشایر و طوایف کوهستانی و غیره با رعایت توازن قوای آنان. و نگرانی تامه رؤساست از مرابطات سرّی و علنی با اجانب. و این نکته نگرانی باید هم علنی باشد و هم سری، یعنی هم به واسطه متقننین [۷] سرّی دولت و هم نگرانی ظاهری مأمورین رسمی. رفع و احتمال دوم این است که یک طایفه را اینقدر در امور لشکری و کشوری رسوخ و نفوذ ندهند که بدین حال اوفتند و اگر هم چنین تصور نمایند، دارای آن قدرت و اسباب نباشند. و چاره امروزه برای ایران، این است که خدمات لشکری و کشوری از روی علم و لیاقت و قابلیت داده شود نه از روی قوت و حس [۸] طایفگی. و این امر در صورتی تواند شد که دارای ادارات دولتی باشیم. داشتن ادارات دولتی فرع آن است که جلب مستشارهای عالِم با تجربه بی‌غرض برای ادارات و وزارتخانه‌ها نماییم. و نیز باید موازنه رقابتی را از دست ندهیم، یعنی فلان طایفه که همسنگ رقیب فلان طایفه است تا وقتی که دولت بالاصاله قوای قاهره حاصل ننموده، این دو طایفه را در مقابل یکدیگر نگاه دارند تا از خوف و رقابت یکدیگر به خیالات دور و دراز نیفتند. خدمات وطنیه و اسلامیه را خواهانیم. **پاورقی‌ها:** [۱] غافر، ۴۴: کارم را به خدا وا می‌گذارم. [۲] هوشیاری و آگاهی [۳] باور کردن، یقین کردن [۴] سیاست [۵] نابود کننده [۶] مورد سرزنش [۷] قانون‌گزاران [۸] در اصل: حسن * اوراق تازه‌یاب مشروطیت، ص ۵۹۴، ۵۹۵.