انگلیس برای محفاظت هند مجبور از هرگونه اقدامات است و نهایت ملاحظه از تسلط روس بر آذربایجان و خراسان دارد و تا جان دارد نخواهد گذاشت که بر این دو ایالت مسلط شود. و این ظاهرسازی‌ها همه مبنی بر پولتیک [۲] است و یکی از آنها این می‌باشد که می‌خواهد خود را خوش‌مرد و روس را بدمرد نماید؛ چنان که من به قونسول انگلیس گفتم: ما با شما پنجاه سال است جنگ کرده‌ایم [۳]، اما با روس‌ها هشتاد و چند سال است. [۴] با وجود قُرب عهد جنگ با شما، آن را فراموش کرده‌ایم [اما] جنگ روس را در خاطر داریم؛ چرا که آنها جالب نفرت بوده‌اند [۵] و شما جالب محبت ... ازار برادر! با وجود این مقدمات باز از فکر دشمن نباید آسوده نشست و نباید خود را به تنبلی زد و در فکر نشد، این حرکات ناملایمانه ما نمی‌افزاید مگر قوه خصم را؛ و البته خیلی مردم هستند که در نهایت استیصال هستند، اما غیرت ملیت مانع از رو کردن به سمت حضرات [۶] است و نمی‌کنند و نخواهند کرد. اما چه کنیم با حریف قوی پنجه [۷] که او دائماً در دراز کردن دم [۸] است و ما ملتفت نیستیم. ما قوه عسکریه [۹] نداریم، قوه عقلیه ما هم در مقابل قوای جسمانی جهیلانه دیگران چه خواهد کرد؟ فعلا تدبیری غیر از جلوگیری و استمالت از متنفذین هر دو طرف چاره دیگری نیست، این است عقاید من از اول تا به امروز. **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: تسلط [۲] سیاست [۳] اشاره به جنگ دولت ایران و انگلیس در سال ۱۲۷۳ ق بر سر اشغال بوشهر توسط انگلیسی‌ها است. [۴] اشاره به دو جنگ ایران و روسیه است که جنگ اول در سال ۱۲۲۸ ق و جنگ دوم در سال ۱۲۴۳ ق، پس از چند سال نبرد پایان یافت. [۵] جالب نفرت بودن: نفرت برانگیز بودن [۶] منظور، روسیه و انگلستان است. [۷] منظور، دولت روسیه است. [۸] در اصل: دام [۹] قوه عسکریه: نیروی نظامی