خدمت جناب مستطاب اجل اکرم آقای مستشارالدوله دام اجلاله العالی. ان شاء الله تعالی وجود حقیقت تخمیر عالی از تألمات صوری همواره مصون و محروس خواهد بود که تخیلات عُلوی [۱] و معنوی، طبعاً تا دم تغییر این حیات موقتی دامنگیر انسان است. از پریشانی و اشتغال افکار خود و اوضاع پرپیچ و خم این مملکت سر تا پا مریض عرض نمی‌کنیم که بیشتر از ابتلائات موقعی خاطر شریف آن جناب را مشغول نماییم، زیرا از حال شعبات دقائق مرکز محسوس است که کارکنانش تا چه اندازه گرفتار مشکلات روحانی و جسمانی می‌باشند. همینقدر زحمت می‌دهیم: بعضی کاغذجات غیرمترقبه از طهران در جزو مکاتیب [۲] خصوصی مبنی بر حال مبعوثین [۳] آذربایجان رسیده و از این پست، مکتوب غیرمطلوبی به خود انجمن ایالتی وصول یافته بود که این خادمان به مقتضای حس ملیت هرگز انتظار وصول و قرائت اینگونه لوایح را نداشته، عین لایحه واصله را که با امضای معروف معین است، لفا [۴] انفاد [۵] خدمت جناب اجل عالی نمودیم ملاحظه فرمایید. شاید این قبیل کاغذجات دلخراش را بدبختانه به اقتضای اغراض شخصی پرتاب می‌کنند که در این دوره اخیره، نظیر این نوشتجات مغرضانه را بسیار دیده، تماماً از کابینه جهالت صادر و ماده‌المواد تنزل ما به شمار می‌رود. هر گامی که به سوی انقلاب و خودکشی برمی‌داریم صد قدم از گام‌های ملل آزادی‌طلب چند سال قبل پیشتر افتاده، و هر وقت که به خط عقل و انصاف می‌افتیم در گریوه‌های [۶] اغراض شخصی که چرا فلان وکیل موافق مقصود من نطق نکرد یا فرمان مدعای مرا صادر ننمود، گیر کرده از همه چیز دنیا و آخرت باز می‌مانیم و راه روشن سعادت را که در این دوره ترقی هموار کرده‌اند، پر از خار مغیلان می‌کنیم. اما تصور فرمایند مضمون این مکتوب را که چگونه موی در بدن انسان تیز می‌شود. فی الحقیقه چنانچه یکی از این جمله‌های ناگوار راست باشد، وای به حال آذربایجانیان که در طبق فداکاری و تأسیس حکومت ملیه، پیشقدم‌ترین اهالی ایران هستند و معاقب چه سرزنش و استهزاءِ مکروهی [۷] خواهند بود؛ زیرا گذشته از رقابت جغرافیایی، هرجا و هر نقطه از هر ولایت ایران طبعاً مجبور از اثبات غیرت و عقل و کفایت و سلامت نفس خود هستند و حال آن که تمام دنیا شهادت می‌دهند که باعث نجات و حیات ایران، آذربایجان است. در این صورت کدام آذربایجانی می‌تواند بشنود و بخواند و بر خود هموار کند که چنین جمله‌های مقبوحه [۸] را درباره مبعوثین آذربایجان منسوب کنند؟ دور باد این تحمل از آذربایجان که مرکزش تبریز است. فرضاً وجوه ساکنه آن، لایق این مدعا نباشد، تقدیر عالم، بالطبیعه محرک قوای تاریخیه آنها خواهد بود که خود جناب اجل عالی پروریده این آب و خاک هستید و بر حسب وکالت مادی و معنوی که از طرف آذربایجان دارید ایضاحات [۹] این مراسله و رفتار کنونی آقایان وکلای آذربایجان را به انجمن ولایتی اعلام فرمایید که از مراسلات خصوصی بعضی اشخاص هم به اقتضای وقت از انجمن ایالتی درخواست اطلاع می‌نمایند. جراید اسلامبول هم که پاره‌ای مطالب، به ایما و اشاره آقای بزرگوار نماینده معروف آذربایجان [۱۰] می‌نویسند، ایضاح آن را موکول به جواب همین مشروحه می‌نماییم که همواره طالب شرف و حیثیات وکلای محترم خودمان هستیم. زیاده زحمت نمی‌دهیم. ایام عزت مستدام باد. **پاورقی‌ها:** [۱] آسمانی [۲] نامه‌ها، نوشته‌ها [۳] نمایندگان [۴] پیوست [۵] انفاد .... نمودیم: فرستادیم [۶] گردنه [۷] ناپسندی [۸] زشت [۹] روشن کردن‌ها، آشکار کردن‌ها [۱۰] احتمالا منظور، سید حسن تقی‌زاده است. * خاطرات و اسناد مستشارالدوله صادق؛ مجموعه دوم: اسناد مشروطه، ۱۳۲۵-۱۳۲۰، ص ۲۶۴-۲۶۶.