اغتشاش اردبیل و دزدی‌های راه شیراز و اصفهان و گندکاری‌های بین بوشهر و شیراز همه از یک منبع آب می‌خورد، یعنی از عدم اتفاق صمیمی رؤسا و از نداشتن وزارتخانه‌های صحیح است. وقتی اشرار دیدند در مرکز، هیئت مدیره و کابینه وزرا دست اتحاد به هم ندادند، همین که معلوم شد وزارتخانه‌های ما از شکل چهل ساله پیرون نیامده، و ملاحظه آمد که مستبدین معروف و مذبذبین انگشت‌نما یا در کابینه وزرا و یا در سایر کارها شرکت دارند و سایرین هم که در درجه اول مستبدین به شمار بودند و امروز یا فردا است که بهتر از اول به روی کار آیند، معلوم است واهمه خود را غلط دانسته وضع را همان وضع، و اوضاع را همان اوضاع اولیه می‌پندارند. در خیالشان به اشتباه و التباس کارها از پیش می‌رود. از یک طرف دست و دل احرار از کار سرد، و از طرف دیگر اشرار جرئت و جسارت پیدا کردند، و همین امر منتها آمال و آرزوی همسایگان بوده و هست؛ چه، تا یک اندازه از جدیت سرداران ملی، اشرار پیش پای خود نشسته و سد ابواب بهانه‌جویی آنها شده بود. رحیم خان شرور مرده زنده نگردیده، مگر به اطمینان باطنی نمایندگان همسایه و اشارات سر مستبدین مرکزی؛ همان قسم است ناامنی جنوب. چاره این ناگواری‌ها این است که سریعاً مجلس ملی افتتاح، وکلا و کابینه و لو نقار هم با هم داشته باشند مجدداً دست اتحاد به یکدیگر داده، توأم در رفع این انقلابات عاقبت‌سوز بکوشند؛ چه خدای ناخواسته اگر چندی به این منوال بگذرد یک مرتبه سروشته امور از کف بیرون خواهد رفت و رنگ دیگر به روی کار خواهد آمد. در آن حال نه وضع کنونی باقی ماند، نه نقار امروزی، فرد فرد، کف افسوس به هم خواهیم سود در حالتی که سودی نیابیم. بدون شبهه در این واقعات، دست شاهزادگان خام‌طمع چه بالاصاله و چه بالوکاله از جانب خارجه در کار است. هیچ، موقع تأمل و پیچیدن در جزئیات برای خیرخواهان ایران نمانده. امروز وقت پارتی‌بازی[۱] نیست. امروز موقع آن نمی‌باشد که ملاهای طهران انجمن نموده حقوق عقب افتاده بخواهند. امروز شایسته نیست مجاهدین و قشون داوطلب[۲] برخی شکایات پیش نمایند. امروز زیبنده نباشد که انجمن اصفهان تعلل در ادای حقوق دولت نماید. نباید این واقعات را کوچک شمرد، هیچ نباید از جلوگیری اینگونه اغتشاشات تعلل ورزید و سستی کرد. برخی خیالات خام را بعضی مصادر امور باید از سر بدر کنند - که تبدیل این وضع ممکن است برای آنها مفیدتر شود - چه، واقفان رموز می‌دانند اگر تبدیل در این وضع پیش آید، حیات استقلالی ایران خاتمه خواهد پذیرفت و همیشه مظروف هم تابع ظرف بوده است. درست باید در خرافات کلنل لیاکوف که در جراید روسیه اشاعت یافته غور نمود، و خیالات همسایگان را در حق ایران و اکاذیبی که به هم می‌بافند ملتفت شد. امروز دشمنان خارجی و داخلی ایران دست به هم داده، هرگاه اندک تعلل از مصادر امور و یا قلیل اختلافی بین مجلس و کابینه وزرا مشاهده نمایند مجدد خنگ[۳] شرارت در میدان خواهند انداختن و بیش از دوره محمدعلی اسب‌تازی خواهند کرد. هیئت کابینه و امنای ملت باید بدانند که امروز روس و انگلیس در معاملات ایران متحدند و نطق تازه سر ادوارد گری[۴] در شفیلد[۵] کاملاً این نکته را تصریح می‌نماید و در این ماه دسمبر که آخر سال میلادی است، برخی امتیازات و کنترات[۶] های روس خاتمه می‌پذیرد، و برای این که دوباره آن کنترات‌ها را تجدید نماید، گربه‌ها برای ایران خواهد رقصاند، بلکه ایرانیان در فشار آمده، به تکالیف آنها تن در دهند. خیلی باید عاقلانه و هوشیارانه حرکت کرد که کار رنگ دیگر اختیار ننماید. مذبذبین جاسوس را در وزارتخانه‌ها راه ندهند تا رازهای مملکت به بیگانگان فاش نشود. باز هم باید گفت رموزدانان سیاست می‌دانند که اغتشاش کنونی ایران بدون تأیید و اطمینان خارجی این جلوة بروز ننموده است. لطیف‌تر آن که در یک روز و یک وقت واقعه اردبیل و حادثه دشتستان و ناامنی راه شیراز و اصفهان اشاعت یافته است. جای هیچ شبهه نیست که امروز دست‌های خارجی و مستبدین داخلی متحد شده، بر ضد حکومت جدید کار می‌کنند و خواهند کرد. دولت جدید باید مانند سد سکندر در جلو این انقلابات بایستد و دفاع کند. این خیال خام است که بعضی تنگ‌مغزان نموده‌اند که به خلع محمدعلی و اخراج او از طهران ریشه استبداد از ایران کنده شد. واقفان رموز می‌دانند تا وقتی که رجال صاحب‌نفوذ در سایه استبداد، به مقامات عالیه رسیده در ایران باقی‌اند، قلع و قمع استبداد از ایران نشده است. بارها نوشته‌ایم خراب کردن بنایی آسان است ولی بهتر از آن را تعمیر کردن دشوار. نظر به بی‌علمی که ایرانیان را جبلی[۷] است، هنوز نمی‌دانند که برای کار، آدم در کار است نه برای آدم‌ها کار؛ و به واسطة عدم تجربه‌ای که در کلیه امور - خاصه در معاملات پلتیکی دارند - به یک باد مساعد، خود را واصل به منزل مقصود دانسته و با یک صرصر[۸] مخالف، از حیات خویش مأیوس می‌گردند. اگر چنین نبود، اندکی مراعات تناسب در وزرا می‌شد. قدری کوشان می‌شدند که اشخاص عالم و فاضل را بر روی کار آرند و پی در پی برای آدم‌ها کار پیدا نمی‌کردند. هرگاه به اندک باد مساعد مغرور نمی‌شدند و اوضاع آتیه و عاقبت وخیمه مملکت را می‌دیدند نباید در چنین موقع نازک، آواز اختلاف بین اعضای مدیره و هیئت کابینه بلند شود و این اختلاف مرکز یک کلاغ، چهل کلاغ به زوایای مملکت پیچیده، مورث جرئت و جسارت مستبدین گردد. اگرچه ما فعلاً به این اغتشاشات هیچگونه اهمیتی نتوانیم داد، ولی از بیان یک نکته هم ناچاریم که هرگاه اتحاد خالصانه در مرکز بین رجال دولت و امنای ملت حاصل نشود و جداً در صدد پیدا کردن آدم برای کار برنیایند، رفته رفته این انقلابات[۹] کوچک بزرگ خواهد شد و کم‌کم به جمیع ایران سرایت خواهد کرد. درست باید غور نمود و عبرت گرفت که بعد از هدم مجلس مقدس فقط یک ستارخانی با عدة قلیلی برخاسته و یکی دو محله تبریز با او بیش نبودند و عاقبت کار به کجا منجر گردید. پس باید هر جا اغتشاشی پیش آید، جدا در دفع و رفع آن کوشید و نگذارد به مراکز دیگر سرایت نماید، بلکه اسباب عبرت دیگران گردد و مرعوبیت مخالفین را پیش سازد. و این امر صورت نبندد جز با اتحاد حقیقی رجال مرکزی ما؛ و این اتحاد وقتی حاصل تواند گردید که رجال دولت و امنای ملت چشم از اغراض شخصی بسته، منافع نوعی را بخواهند. باید دانست که این موقعی را که همسایگان با ایرانیان داده‌اند برای امتحان است؛ چنانچه محمدعلی را موقع دادند و چون در امتحان ناکامیاب شد رفتار پلتیکی‌شان نسبت به او تغییر یافت. باید دانست که سرداران ملی و رجال بزرگی که در راه مشروطیت خدمت و این نام بلند تاریخی را حاصل کرده‌اند، هرگاه در این موقع از عهده وظیفة مقدس خود بیرون نیایند و با خدای نخواسته ابراز خودغرضی و خودخواهی دهند، نه این که به مقصود خود نایل نخواهند آمد، بلکه بدترین نام زشت را برای خود در تاریخ به یادگار خواهند گذارد و چنان تصور ننمایند که می‌توانند به الزام دیگران و یا ظاهرداری، خویشتن را بری الذمه[۱۰] قرار دهند. تاریخ نقاد است، تاریخ آئینه خیالات است، تاریخ عیب‌پوش نیست، تاریخ اعتنا به مدح‌های، بی‌جهت و ذم‌های بدون سبب نمی‌نماید. دشمنان امیرکبیر (میرزا تقی خان فراهانی) خیلی کوشش کردند مدایح او و خیالات عالیة وی را بپوشانند، پوشیده نشد. خبرخواهان میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان خیلی سعی نمودند که بر معایب افعال و مقاصد فاسده او پرده اندازند، نتوانستند. این دوره، دورة نورانیت عالم است. زودتر و سریع‌تر کشف حقایق و حسن و قبح کردار رجال و کسانی که در کارهای عمومی دست در کار هستند خواهد نمود. رجال امروزه ما را است که اندکی در بلو بوک (کتاب آبی) و وایت بوک (کتاب سفید) که وزارت خارجه انگلیس برای اطلاع اعضای پارلمان انگلستان به طبع رسانده دقت نمایند که چقدر زود پرده از روی کار مذبذبین برداشته و عنقریب جلد سوم هم به طبع خواهد رسید و کردار و رفتار رجال کنونی ما یکان‌یکان ثبت خواهد بود و جزئیات حرکات بلکه نیات آنها را خواهند نوشت و در جمیع کرة ارض منتشر خواهند ساخت. امروز نمی‌توان بدون وزارتخانه‌های منظم، یک مملکتی را امنیت بخشید و ترقی داد. امروز نمی‌توان وجود یک نفر وزیر را -اعم از لایق یا نالایق -کافی از تشکیل وزارتخانه دانست. امروز از آن گذشته است که یک نفر وزیر، عقل خود را کافی از ترتیب وزارتخانه و اعضای جمیع کافی، بداند. امروز دیگر نمی‌توان به اسم بلارسم قناعت کرد. اگرچه موانع کابینه را به خوبی آگاهیم، معذلک نمی‌توان صرفنظر نمود که هنوز وزارتخانه‌های، ایران شخصی است نه نوعی، نمی‌توانیم بگوییم کابینه، موانع را از جلو خود برداشته، اگرچه می‌دانیم کابینه، کمال سرعت را در انعقاد مجلس دارد ولی مردم دارند بی‌قراری می‌کنند. منتقمین دارند مردم را مأیوس و جهال را جری می‌سازند. از همه بالاتر، کابینه، کاری که مورث اطمینان مجلس شود ابراز نداده، و هیچ نمی‌توان تسلیم نمود که در این چهار ماهه - به هر اسم و هر جهت - کمتر از هشت ماهه دوره استبداد، پول به کابینه نرسیده است. به هر حال امیدواریم که مجلس ملی به زودی منعقد و کابینه و وکلا دست به دست یکدیگر داده، سوءظنی \[را\] که دارد در اهالی زیاد می‌شود رفع، و این اغتشاشات کنونی دفع گردد؛ ورنه پناه به خدا می‌بریم که دوره محمدعلی تجدید شود. انقلابات کنونی ایران اگر عاجلاً رفع نشود، عاقبت بسیار ظلمانی برای ایرانیان در بردارد و بیش از همه ما را بسیار حیف و دریغ می‌آید که لکه تاریخی به نام این دو سردار جلیل‌القدر[۱۱] وارد شود و اگر هیچ الزام هم به آنها داده نشود، از این الزام بری نتوانند گردید که در صورتی که قابلیت بنای عمارت جدید را نداشتند، عمارت قدیم را خراب کردند. **پاورقی‌ها:** [۱] گروه بازی، باندبازی [۲] در اصل: در طلب [۳] اسب سفید [۴] وزیر خارجه وقت انگلتان [۵] شهری است در شمال انگلستان، واقع در شهرستان یورکشایر جنویی، در اصل: شفیل [۶] واژه فرانسوی، به معنی قرارداد، پیمان‌نامه، در اصل: کنتراکت [۷] ذاتی، سرشتی [۸] باد سخت و سرد [۹] آشوب‌ها، هرج و مرج‌ها [۱۰] ویژگی آن که وظایف و تعهدات خود را انجام داده و دینی ندارد. [۱۱] منظور، ستارخان و باقرخان است.