انقلاب ممالک، خاصه مملکت آذربایجان بی‌شبهه معلوم خدمت است. شاه مخلوع[۲] که وداع تاج و تخت کرده بود، در ۲۳ شعبان ۱۳۲۷ ترک وطن نیز کرده، خود را به لُجّه‌ای که مدفن شرف او بود کشید[۳]. بعد از خلع او مملکت از دست استبداد خلاصی یافته، خود را بر مهد ملت انداخت و تمام انظار متوجه این نکته شد که ملت چگونه اداره امورات خواهد کرد. و بعد از هزیمت یا عزیمت شاه مخلوع، نظرهای دقت بیشتر بر هزار مضاعف شده، دولت روس او را اغفال کرده و آغوش خود را برای او باز نمود و به سفارت خودش کشید و به راهش انداخته، و در حقیقت این نکته تدبیری بود که دولت انگلیس برای او کرد و عشوه به خرج داد و شاه ماتش کرد. ما آذربایجانی‌ها از آنجایی که از سوءِ اتفاق در الیاس[۵] این دو دولت در سهم روس و با خاک قفقاز همجوار هستیم، مبتلای یک آتش سوزانی شده‌ایم که شراره آن، خرمن خشک و تر را می‌سوزاند. بهانه تخطی روس‌ها بر خاک ایران و آذربایجان معلوم است که چیست. به دولت، تهدید ملت را بهانه کردند و به ملت تعدیات و قشون‌کشی دولت را بهانه آوردند، و بالاخره عنوان حمایت تبعه خارجه و عدم استقرار امنیت را کرده، داخل مملکت شدند و عمارت ییلاقی دولتی را که چهارصد و چند سال است که مسکن سلاطین ایران بود، مرکز قشون و مسکن رئیس اردو کرده، بیرق دولت خود را افراشتند و در داخله و خارجه رسماً و مِن غیر رسم گفتند و می‌گویند که بعد از استقرار امنیت خواهیم رفت. ورود حاکم و عود[۶] امنیت را غایت قرار دادند. **پاورقی‌ها:** [۱] ولایات [۲] اشاره به محمدعلی شاه قاجار است. [۳] عمق دریا، عمق هر چیز [۴] اشاره به پناهنده شدن او به سفارت روسیه در تهران است. [۵] اشاره به قرارداد ۱۹۰۷ روسیه و انگلستان دارد که بر اساس آن، ایران به دو منطقه نفوذ آن دو کشور تقسیم شد. [۶] بازگشت