بر واقفان رموز پوشیده نیست که یکی[۱] از اسباب عمده عدم پیشرفت دوره اولیه مشروطیت، اجرا نداشتن قوانین داخله مجلس مقدس بود. ظاهر است که پارلمان هر ملت قوه مقننه آن مملکت است. در صورتی که قوانین داخل اطاق مجلس را خود وکلا به موقع اجرا نیاورند، خلاف عقل سلیم است که مجلسیان متوقع باشند که قوانین صادره‌شان در یک مملکت وسیعی جاری گردد. مجلس سابق در منتها درجه بی‌ترتیبی بود که بدون ترتیب، از هر دهن صدایی بیرون می‌آمد. نه سامع[۲] معلوم می‌شد نه متکلم. وکلاء محترم دو سه ساعت در مجلس می‌نشستند و می‌گفتند و برمی‌خاستند. نه تنها نتیجه حاصل نمی‌شد بلکه اگر از همان وکلا رویداد مجلس پرسش می‌شد چون ترتیب نداشت عاجز از بیان بودند. در این دوره، اولین وظیفه مجلس مقدس آن است که از ابتدا مانع از هرج و مرج دوره اولیه شوند. جایگاه هر وکیل با علامت مخصوص باید معین باشد. پروگرام[۳] همه روزه مجلس و موضوع بحث در آن روز باید معین شود. مقام تماشاییان معلوم باشد. وقایع‌نگاران جراید را باید مقامی خاص دهند. نطق‌های مجلس باید بدون هیچ تحریفی در جریده رسمی مجلس طبع گردد. واردین به مجلس غیر از وکلا - اعم از نمایندگان خارجه و علما و تجار و غیره - باید در صف تماشاییان باشند و احدی از تماشاییان را اجازه هیچگونه تکلم نباشد. لوایح به طرز قانونی و قبل از وقت باید طبع و نشر شود. جای تقریر باید معین باشد. رئیس مجلس را حق رأی ندهند مگر در مقامات مخصوصه. مسئول نظم و ترتیب داخل مجلس رئیس مجلس را دانند. پنج نفر نماینده حضرات آیات‌الله را برای ملاحظه شرعیات بر حسب قانون اساسی حاضر نمایند، و سایر وکلا، و لو اعلم علما هم باشند، در موضوع شرعیات مجلس نباید دخالت کنند. جز پنج نفر مجتهدین و نمایندگان حضرات آیات‌الله، سایر علماء محلی و غیرمحلی را هیچگونه حق مداخله در امور راجعه به مجلس اعم از شرعی و غیر شرعی نباید داد. فقط هفته‌ای یک روز را برای بحث در امور مختلفه معین نمایند، آن هم با پروگرام مخصوص. وزرا یا معاون معرفی شده آنها همه روزه باید در مجلس مقدس حضار باشند. مجالس سرّی را حتی‌الامکان باید موقوف دارند. وقت انعقاد مجلس بلاتأخیر معین شود و ترتیبی برای کار قرار دهند که هر مسئله موضوع بحث شد تا نتیجه از آن نگیرند مبحثی دیگر در میان نیاید و سزایی[۱] برای عدم شرکت وکلا به مجلس و دیر آمدنشان قرار دهند. و مجلس سنا را که یکی از متممات مشروطیت ایران - بر حسب قانون اساسی شناخته شده - سریعاً باید تشکیل دارند. در ممالک مشروطه‌ای که مجلس سنا نیست، شورای مملکتی دارند، و در بعض ممالک علاوه بر مجلس ملی، هم دارای مجلس سنا هستند و هم دارای شورای مملکتی. چون قانون اساسی ما مجلس سنا را لازم و ملزوم مشروطیت قرار داده، می‌توان کارهای شورای مملکتی را که خیلی نافع به حال ملک و ملت است از مجلس سنا گرفت. وکلا باید مسلک افراط و تفریط را کنار گذارند و هماره سعی کنند که به اتفاق دوباره کارها را از پیش ببرند. سابق اگر بعضی افراط و تفریط‌ها از مجلس دیده می‌شد و مداخلاتی که وکلا درکارها می‌نمودند و سخنان واهی دلخراشی که بر خلاف دربار گفته می‌شد قصورش بر مخالفت دربار حمل می‌گردید. امروز نه آن شاه باقی مانده و نه آن دربار؛ یعنی دوئیت یک دفعه برداشته شده و مخالفتی باقی نمانده است که پرده به روی افراط و تفریط کاری‌های مجلسیان افکنده شود. مجلس مقدس باید وکلا را در حدود خود پایبند نماید تا مانند دوره اولیه که چند نفر وکلا از حیثیت و وظیفه خویش تجاوز نموده، در آتیه ننمایند. مجلس، مقدس است برای این که حافظ حقوق ملی می‌باشد. وکیل در صورتی مقدس است که ناظر بر حقوق ملت باشد. باید دانست که این تقدس وکیل عارضی است نه ذاتی، و این تقدس تا وقتی برای او باقی خواهد بود که از حدود مقدسه خویش تجاوز ننماید، ورنه به مجرد ورود به مجلس، وکیل مقدس نمی‌شود و همین که از حد خود تجاوز نمود تقدس عارضی او تبدیل به خباثت ذاتی خواهد گردید. برخی از وکلای دوره اولیه، وکالت را اسباب تقرب خویش نزد بزرگانی که دشمن حقوق ملی بوده قرار داده بودند و اغراض شخصی خویش را از پیش می‌بردند. با آن تقدس، تعارف می‌گرفتند، تیول جلب می‌کردند، امتیاز حاصل می‌نمودند. اینها چیزی نیست که حالا دیگر پرده‌پوشی توان نمود؛ چه، کوس رسوایی ما را شیپورچیان عالم در جراید معتبره خود کوفتند. می‌توان گفت به پشتگرمی بعض وکلا بود که مجلس مقدس را به توپ بستند و همان وکلا در حین عدم اساس مشروطیت، در باغشاه مقرب‌السطان بودند. از شئامت[۳] همان وکلا، جراید خارجه اشاعه مهملی مجلس را داده، ایرانیان را غیرقابل مشروطیت نوشتند، چه مسلّم تمام دنیاست که وکیل، نخبه ملت است. از وظایف بسیار معتنای مجلس مقدس یکی هم تعلیم و تربیت این شاهنشاه جوان است که سعادت مُلک و ملت ایران در آتیه منوط به تربیت این وجود است. پادشاه ما باید از السنه خارجه بی‌بهره نباشد، مشروط بر این که معلمین ایشان ایرانی باشند. پادشاهی که معلم او شاپشال یهودی روسی باشد، نتیجه‌ای برای ملک و ملت بهتر از آنچه دیدیم نتوانست بخشید. همینقدر باید دانست که اروپایی در تعلیم یک پادشاه جوان - هر کس و از هر قوم باشد - حکم شاپشال را خواهد داشت. پادشاه ما را تعلیمات دینی لازم است، ولی از عالِم خوش سلیقه‌ای که مشروعه‌بازی تعلیم ندهد، جغرافیای طبیعی و پلتیکی ایران را چنانچه شاید و باید به این شاهنشاه آموخت. قوای طبیعی مملکت، مواد زراعتی، تجارتی، صناعتی ایران را باید در کله ایشان جای داد. مرعوبیتی که از دیرباز در قلوب پادشاهان قاجاریه کَالنَّقش فِی الحَجر[۱] گردیده باید نگذارد در قلب ایشان جای گیرد؛ چه، مرعوبیت یک پادشاه از همسایگان خود، سبب رسوخ و نفوذ خارجه و اسباب اضمحلال آن سلطنت تواند گردید. فنون سیاسی و نکات دپلوماتی را باید ذهن‌نشین‌شان کرده تا به خُدَع و حِیَل[۲] دپلومات‌ها کاملاً واقفیت داشته باشند. هر سال باید به یک طرف از مملکت خود به سیاحت و گردش بروند و چند ماه وقت به مشاهدات امور مُلکی صرف نمایند و از حدود و ثغور مملکت خود به خوبی دانا و از طبایع و اجناس و اخلاق ملت خویش واقف گردند. و از روی نقشه صحیح، مستحکمات طبیعی و غیرطبیعی هر نقطه از مملکت را کاملا بدانند. شاه را باید قبل از این که اختیارات سلطنت بر حسب قانون اساسی داده شود، مِن غیر رسم، به سیاحت و سیر ممالک متمدنه اروپا فرستند و اسباب ترقی هر مملکت را درست به ایشان بنمایند. در دارالعلوم‌ها[۳] و کارخانجات اسلحه‌سازی و صناع و جهاز سازی[۴] و امثال آن سیر دهند، و از روی حقیقت، اسباب ترقیات محیرالعقول ملل و دول خوشبخت عالم را به ایشان حالی کنند. از مصاحبین زشت‌کردار و ملازمین بداندیش، ایشان را محفوظ دارند. **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: یک [۲] شنونده [۳] واژه انگلیسی برنامه [۱] مانند نقش بر سنگ [۲] خدع و حیل: جمع خدعه و حیله [۳] دانشگاه [۴] کشتی * [روزنامه] حبل‌المتین، س ۱۷، ش ۶، مورخ ۲۲ رجب ۱۳۲۷ ق، ص ۲، ۳.