فضل‌الله، آن فضل الهی را حادثه‌ای ناگوار و سخت، به خاک افکند. زمین از در بر گرفتن این دریای علم به تنگ آمد، دریایی که موجش فضا را پر کرده است. بر چوبه دار، آیا این فرشته بزرگوار، و یا انسانی است که به آسمان صعود می‌کند؟ دار، مجسمه دانش را به برگرفته یا قهرمان هوشمندی را؟ در زندگی، رخ از کارهای پست بر تافت تا پس از وفات، تعالی یافت. در زندگی نخستین، دمساز کمالات گشت تا در زندگی بازپسین راه کمال سِپُرد. بر مردم چون چراغی افروختن گرفت و پرتو روشنایی‌اش در پرتو پیچید. هر که به او نگاه کند می‌گوید هلال ماه است و به گاه فروزش، گویی شعله نوری است. در تاریکی گمراهی، آن گاه که نابخردان ره گم کنند او پرفروغ است. چه شالوده عظیمی از دین ویران گشت و چه پایه پایداری از شریعت و آیین! شایسته است که اشک‌ها بر سوگش بریزیم، اشک‌های آمیخته به خون. برای کشتن‌اش عده‌ای درنده جمع شدند، عده‌ای اوباش به دنبال عده‌ای تبهکار. او این مرگ را که عاقبتی سعادتمندانه داشته باشد پسندید و بر زندگی ذلت‌بار ترجیح داد. با قوت قلب و با دلیری، مرگ را پذیرا گشت، با اراده‌ای پولادین و بی‌ترس از قضا و قدر. دیر زمانی با دین‌مایه هدایت، برادر و همدم گشته بود، نخواست رشته این برادری بگسلد و رعایتش ننماید. ای انسان بزرگوار! سعادت دنیا و آخرت یافتی علیرغم سنگدلان بدبخت! تو سراپا فرزانگی و خردمندی و فضیلت بودی و دشمنانت جامه‌ای آلوده به ننگ و عار داشتند. سینه تو مالامال ایمان و گنجینه دانش بود و سینه آنها پر از نیرنگ سیاهی. تو با آنان هم‌رأی و هم‌عقیده نبودی تا بتوانی با آنها بسازی و بگذرانی. دین بر تو گریست در ماتمی که سهمگین‌تر از آن است که به گریستن بس شود. مرگت اسلام را به بستر بیماری نشاند، لکن نخواست با وجود راهنمایی پزشکی تو، متوسل به دوا شود. هر قرآن‌خوان به تو تهنیت خواهد گفت که به آهنگ تلاوت قرآن و دعا به خاک سپرده شدی. چون شبانگاه تو را به خاک سپردند، تو ندای آن حکم نهایی را به گوششان خواندی. خوشا آن آرامگاه که گنج علم پیامبران را در بر گرفت. **پاورقی‌ها:** * آینه‌دار طلعت‌یار، ص ۷۸، ۷۹ ؛ خانه بر دامنه آتشفشان، ص ۲۶۰، ۲۶۱؛ شهیدان راه فضیلت، ص۵۱۷، ۵۱۸.