تاریخ مسافرت بنده به باسمنج و مذاکرات با عین‌الدوله و طهران طولانی است. نسخه چاپی تلگرافات به عتبات ارسال شده و اعاده آن مطالب، از رعونت [۱] است. آنچه فعلاً عرض آن ضرورت دارد، اخطار می‌نماید: دولت، مشروطه را به اختیار خود نداده و معلوم است که آنچه همسایه بگیرد و بدهد، باز در وقت اقتضاء می‌تواند پس بگیرد؛ بلکه مسلّم است که در این باب نیرنگی به خرج دولت داده، به عنوانی داخل مملکت شده، بعد عنوان دیگر کردند. تمامی این اقداماتِ همسایگان برای این است که دولت محتاج به قرض است و استیصال دولت [۲] بر احدی پوشیده نیست و بدیهی است که در این حالت حالیه تزلزل مملکت، احدی [۳] به دولت قرض نخواهد داد؛ زیرا که اطمینانی ندارند و ملت در هیجان است، پس قرض را نخواهند داد، مگر با قبول ملت؛ و اساس قبول ملت، تأسیس دارالشوری است و دادن مشروطه. ملت وقتی که راضی به استقراض شد، مسلماً صاحبان پول، رهنی خواهند خواست و رهنی که ملت دارد مالیه و پاره‌ای جزییات دیگر است؛ زیرا که گمرکات بزرگ رفته و در ایسن صورت صاحبان پول راضی نخواهند شد که مالیات سرخود بماند، بلکه بالقطع والیقین مفتّش [۴] خواهند گذاشت و به اصطلاح کنترل خواهند کرد؛ چنان که در حق گمرکات کرده‌اند و به اقتضای الیانس [۵] و تقسیم مملکت بدون رضای صاحبان آن، آذربایجان در تحت نفوذ دولت روس خواهد بود. در حالت حالیه که قشون روس در تبریز است و تأمین ولایات را بهانه کرده، دائماً پاپی ملت است و تعدیاتی که از جانب مأمورین دولتی بر عام و خاص شده، پرداخت ندارند. دولت، رفتن مهمان‌ها [۶] را موکول به ورود حاکم باقدرت می‌نماید، و دولت روس نیز این حرف را تصدیق می‌نماید و حالا پنجاه روز است که دولت و ملت در کشمکش تعیین حاکم است. ملت مخبرالسلطنه را خواست، دولت قبول نکرد. بالاخره دولت علاءالدوله را مشخص نمود و هنوز کشمکش باقی است. **پاورقی‌ها:** [۱] خودخواهی و تکبر [۲] در اصل: دولت، ملت [۳] در اصل: واحدی [۴] بازرس [۵] اشاره به، قرارداد ۱۹۰۷ روسیه و انگلستان است که بر اساس آن ایران به دو منطقه نفوذ میان آن دو کشور تقسیم شد. [۶] منظور، قوای اشغالگر روسیه در آذربایجان است. * زندگینامه شهید نیکنام ثقه‌الاسلام تبریزی، ص ۴۶۴، ۴۶۵.