البته این فرمان[۱] مایه تسلی خاطر و اسباب امیدواری ملت تواند گردید. این فرمان ثابت می‌دارد که دولت را اراده همراهی با مقاصد ملت به درجه کمال است. با این همه، یک نکته را از نظر دقت دور نباید داشت و آن این است که ملت چیز تازه‌ای نیافته، همان حقوق اولیه‌اش دوباره به او داده شده. پس باید فکر نمود که این حقوق چطور از آنها گرفته شد و چه مسلک باید اختیار شود که این حقوق دوباره از آنها گرفته نشود یا نتوانند بگیرند. در این مقام اگر به نظر انصاف بنگریم تا یک اندازه به ملت هم قصور وارد بود؛ به این معنی که ندانست وکیل برای چه کار است، و کسانی را وکیل کرد که در این موضوعات دارای مس و حس نبودند. نه حقوق ملتی را می‌دانستند، و نه حقوق دولتی را؛ نه سیاست می‌دانستند نه نزاکت بین‌المللی را می‌شناختند. این هادیان و ناجیان چهل کرور نفوس، کورکورانه رفتند تا ملت و دولت را به این چاه عمیق کثافت افکندند. اگرچه بی‌انصافی است، اگر صرف‌نظر از خدمات معدودی وکلای با دانش سابق بشود ولی چون انگشت‌شمار بودند و مدار شورای هر پارلمان به کثرت آراست، نتوانستند جلوگیری از پیشامد این‌گونه واقعات ناگوار بنمایند. حالا موکلین دانستند که وکیل برای چه کار است و داوطلبان وکالت هم فهمیدند که در مجلس ضیافت دعوت نمی‌شوند. پس اولین وظیفه انجمن‌های ولایتی و ایالتی این است که وکلایی کاردان کارآگاهِ صاف‌درون وطن‌خواه انتخاب نمایند که قابل حفظ حقوق ملیه باشند. و فرض اول وکلاست که قبل از هر اقدام و بیش از هر کار، دو چشم دیگر هم قرض نموده نگران اموری باشند که سبب آن همه بدبختی‌های ناگوار گردید و همه تن در جلوگیری آن بکوشند. به طریق بسیار ساده می‌گوییم که وکلا و موکلین به قسمی باید حرکت نمایند و به وضعی نگران پیشامد امور باشند که بر فرض هم دولتیان بخواهند دوباره بساط اولیه را روی کار آرند نتوانند. باید دانست وکالت این دوره غیر از دوره اولیه است. و وظیفه وکلا خیلی بیش از آن است که تصور شده بود. به عقیده ما باید شالوده را درست گذارد، یعنی بدواً باید وکلای انجمن‌های ولایتی و ایالتی را از اشخاص صحیح با دانش و درایت که واقف به مواقف عصر باشند انتخاب نمود؛ چه، همان تکلیفی را که وکلای پارلمان برای یک مملکت دارند، وکلای انجمن‌های ایالتی و ولایتی در همان ایالت و ولایت دارا هستند. درست اگر غور شود خرابی دوره اولیه در همه جا بود. اگر وکلای انجمن‌های ایالتی و ولایتی دانا به نکات کار بودند هرگز دولتیان به این سهولت به مقصود خود نایل نمی‌آمدند. وکلای انجمن‌های ایالتی و ولایتی سر تا پا باید نگران حرکات و اقدامات سری و علنی دولتیان باشند و هر جا اندک وقفه‌ای دیدند فوری سد کنند و جزییات را جزیی نشمارند که رفته رفته به کلی منتهی شود تا این که عاقبت در او درمانند. امروز وظیفه انجمن‌های ایالتی و ولایتی است که اشخاص لایق‌الوکاله را از خارجه و داخله به ذریعه[۲] اعلانات مخصوص به ملت معرفی نمایند و مردمان قابل را مستعد برای داوطلبی وکالت نمایند. البته اگر عرایض معروضه را مد نظر گیرند امیدواریم در حفظ حقوق ملیه مقضی‌المرام گردیم ورنه ... **پاورقی‌ها:** [۱] اشاره به فرمان مورخ ۲۷ ربیع‌الثانی ۱۳۲۷ ق محمدعلی شاه به سراسر ولایات است: «چون ترضیة حال و تأمین قلوب ابنای وطن که اولاد روحانی هستند، بیش از پیش منظور نظر و تشیید مبانی اتحاد بین دولت و ملت، زایداً علی ماسبق، مقصود همایون ما است و برای حسن اِعمال این نیت مقدسه، توضیح امر مبهم و تفصیل هر مختصری که تشویق قلوب و تخدیش اذهان عامه را باعث تواند شد لازم است، علیهذا در تصریح دستخط سابق، محض آگاهی عموم می‌نویسیم که مشروطیت ایران در روی همان یکصد و پنجاه و هشت (۱۵۸) اصل قانون اساسی برقرار و سعادت آینده مملکت را اساس و مدار است». [۲] توسط، وسیله