آشنایان سیاست، پیشامد این واقعات را قبل از وقوع می‌دانستند. حبل‌المتین پنج ماه قبل، این مسئله را موضوع بحث قرار داده، امنای ملت و رؤسای روحانی را متوجه ساخت که روس‌ها سر ما را در آذربایجان گرم، و دارند نعل وارونه می‌زنند. یک دفعه خواهیم دید به بهانه‌های پلتیکی سر از خراسان به در آورده‌اند. حالا هم می‌گوییم از این حرکات، دو مقصود دارند: یکی به مرگ بگیرند تا به تب راضی شویم، یعنی توجه ملت که به جانب آذربایجان و لشکر روس معطوف است، به طرف خراسان بازگردانند، و دیگر چون آذربایجان را موانع خارجی موجود است، به خیال خود خراسان را بی‌مانع‌تر تصور کردند. ولی روس‌ها نباید غافل باشند که نقشه کروپاتکین[۱] را بدواً انگلیسی‌ها کشف کرده انتشار دادند، و هنوز فراموش نکرده و نیکو می‌دانند استیلای روس بر خطه خراسان چه نتایج وخیمه برای هندوستان در بردارد، و هیچ بعید نیست که این حرکات، مقدمه ملاقات امپراطورین روس و آلمان و سبب نقض معاهده دولتین روس و انگلیس گردد. ما، غیرتمندان خراسان را داناتر از این می‌دانستیم. در صورتی به عقل و دانش آنها قائل توانیم شد که نگذارند بهانه به دست خارجه اوفتد؛ علاوه بر این، امروز موقع آشتی دولت و ملت است، جنگ خانگی را باید کنار گذارده، پای اجانب را از وطن عزیز خود قطع نمایند، نه این که بهانه به دست خارجه دهند. بالجمله در این مقام همینقدر می‌گوییم که حضرات آیات‌الله و جمیع افراد مسلمین بدانند که روس‌ها دارند برای مداخلت بهانه‌جویی می‌نمایند و مسلّم است که با این مسلکی که آنها اختیار نموده، در این موقع هم اگر مقضّی‌المرام[۳] نشوند، موقع دیگر مورث انقلاب خواهند گردید. و این آب از کدام سرچشمه گل‌آلود است، دانایان رموز بهتر می‌دانند. روس‌ها همین که دیدند ملت ایران بهانه به آنها نمی‌دهند، خودشان شروع به بهانه‌جویی کرده‌اند و این نتیجه مرعوبیت ایرانیان است و عاقبت آن خیلی وخیم می‌باشد. تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل. امنیت ایران منحصر در اخراج قشون خارجه است. حضرات آیات‌الله نجف اشرف و سرداران ملی و انجمن‌ها ایالتی و ولایتی و سایر وطن‌خواهان خارجه و داخله ایران بدانند که استقلال این مملکتِ اسلام و اطمینان در امنیت آتیه و حفظ مشروطیت ما منوط به خارج شدن قشون روس از ایران است و این امر هم موقوف به یک توجه صمیمانه شخص شاه می‌باشد تا راه بهانه برای قیام لشکر باقی بماند. پس از آنی که شاه فرمان مشروطیت را بر طبق خواهش ملت صادر نمود و ملت هم اظهار اطاعت از دولت کرد، اگر طرفین را نیت خالص است، هیچ بهانه‌ای برای قیام قشون خارجه در ایران باقی نمانده و به یک توجه شاه و پروتست[۱] توأم ملت و دولت، برحسب وعده رسمی و قوانین بین‌المللی، روس مجبور است قشون خود را از خاک ایران خارج نماید. امروز وظیفه ملت و صلاح دولت این است که بدون دقیقه‌ای فوت وقت قشون خارجه را از خاک خود خارج نمایند. ملت انجام این امر را جداً باید از شخص شاه بخواهد و هیچ عذر و بهانه را از دربار نپذیرد. در آن صورت هیئت دولت و شخص شاه را هم، زبان به دولتین روس و انگلیس دراز است که پروگرام[۲] نصایح شما قبول شد، ولی ملت تا وقتی قشون خارجه از خاک ایران خارج نشود، اطمینان به فرامین دولت و اعتماد به مشروطیت سلطنت نمی‌یابند؛ و تا قشون خارجه از سرحد ایران خارج نشود، اعتماد ملت به شخص شاه حاصل نخواهد شد. و طبعاً این امر مزید انقلاب داخله تواند گردید و البته ...[۳] واقعاتی که در این ضمن واقع شود دولتین خواهند بود. مسلماً به این اصول، دولت روس ناچار است که قشون خود را خارج نماید. امروز اولین وظیفه ملت و دولت است که نگذارند زیاده بر این، قشون خارجه در ایران توقف نماید و نباید ساعتی از این خیال غفلت ورزید و از هیجان بازآمد، بلکه باید ساعت به ساعت بر هیجان ملی در این موضوع بیفزایند و اول پله همراهی شاه را با مقاصد ملت، رفع این غائله قرار دهند و حضرات آیات‌الله و حوزه مقدسه علمیه نجف اشرف را است که از پای ننشینند و آرام نگیرند و دولت را آرام نگذارند و هیچ عذر و بهانه را نپذیرند تا قشون روس از سرحد خارج گردد و اگر لازم آید آخرین وظیفه اسلامیت خود را در این موضوع باید به موقع اجرا گذارند، ورنه، نه مشروطه برای ایران خواهد ماند نه استبداد و استقلال. به دقت در واقعات یک ساله ایران تأمل فرموده، در این موضوع حل معما از ایشان خواهد شد و معلوم خواهد گردید که آب از کجا گل‌آلود است. **پاورقی‌ها:** [۱] این ژنرال از رجال نظامی مهم روسیه بود که در سال ۱۳۱۲ق به سمت سفیرکبیر فوق‌العاده روسیه به ایران آمد. وی در استقرار نفوذ روس‌ها در ترکستان زحمات زیادی کشید و مأموریتش در ایران نیز البته در اصل برای مطالعات نظامی بود. [۲] واژه انگلیسی اعتراض [۳] کامروا [۴] واژه انگلیسی برنامه [۵] یک کلمه ناخوانده