ملتیان از این نکته نباید غافل باشند که تمام اقدامات روس و انگلیس، امروزه در ایران توأم است، همچنان که در مصارف لشکرکشی روس در تبریز، دولت انگلیس سرا شرکت دارد، قطعاً در این قرضه هم که عنفاً می‌خواهند به ایران بقبولانند، معناً شریک است ولو ظاهر می‌گوید من شریک نیستم، ولی \[به\] اقوال دپلوماتی ابداً میزان صحت و اطمینان نتواند بود \[بلکه\] افعال آنها را باید نگریست. ایرانیان باید خود را از استقراض این دو همسایه هماره محفوظ دارند که اگر شهدشان بخورانند یقیناً ممزوج به زهر است. تمام تملقات انگلیس از روس از خوف آلمان است. می‌توان گفت که امروز دولت انگلیس راضی است که ایران به نفوذ روس کاملاً درآید مشروط بر این که نفوذ آلمان زیاد نشود. آن روسی که انگلیس‌ها از او خوف داشتند باقی نمانده، اینک روس انگلیس، آلمان شده و تمام این گربه رقصانی‌های دولتین در ایران برای جلوگیری آلمان است و عنقریب گربه بسیار عظیم در ایران رقصانده خواهد شد. به این ملاحظات سیاسی است که ما می‌نویسیم از این به بعد ابتدای انقلابات ایران است. ما هرگز از این هیئت کابینه متوقع نیستیم که در غیاب مجلس ملی استقراضی نمایند و هرگاه به چنین امری اقدام کنند بدترین بدنامی‌های تاریخی را برای خود کسب کرده و اعتماد و اعتبار ملت یک دفعه از آنها مرتفع خواهد گردید. برای هیئت کابینه یک دولت بزرگ کدام بدنامی از این بالاتر است که به جهت پنجاه هزار یا صد هزار لیرا از یک طرف، زیر بار آن شرایط منحوسه مخل استقلال بروند، و از طرف دیگر، اعتبار و اعتماد خود را نزد ملت زایل کنند؟ و بزرگترین دست اندازی‌ها در قانون اساسی همین استقراض است. هنوز مرکّب فرمان پادشاه خشک نشده چگونه اقدام به چنین استقراضی خواهد نمود؟ هرگاه از تمام این مراتب هم صرفنظر شود خواهیم گفت که بزرگترین عداوت به پادشاه، چنین استقراض آن هم در چنین موقع است؛ یعنی در حالی که از چند طرف، اردوهای ملی برای حمله به طهران مستعد و منتظرند و با آن همه بدگمانی که ملت در حق شاه دارد و دیروز فرمان برقراری مشروطیت را بر طبق همان قانون اساسی، بدون کم و کاست برای جلب قلوب ملت امضا نموده، هرگاه قبل از انعقاد مجلس مقدس، استقراضی شود - وانگهی از دولت روس - \[که\] ملت دشمن حریتش می‌پندارد محال است ملت دوباره اطمینان به شاه نماید. باید گفت این استقراض اگر بشود بزرگترین دشمنی‌ها به شخص پادشاه شناخته خواهد شد. اولاً، چنانچه سه سال بدون استقراض، امور دولت گذشته در این چند هفته هم بگذرانند تا مجلس برقرار شود. فراموش نمی‌کنیم که در آغاز مجلس هم وزرا همچو ظاهر می‌کردند که اگر تا پس‌فردا وجه به دولت نرسد تمام ادارات[۱] می‌خوابد، و حالا سه سال گذشته است. ثانیاً، بر فرض ناچاری هم آیا دویست و پنجاه هزار تومان این هیئت کابینه که بحمد الله هریک کرورها مالک‌اند نمی‌توانند قرض شخصی نمایند؟ آیا سزاوار است که برای این جزیی مبلغ، دولت ایران را در تمام دنیا بدنام نمایند؟ آیا سزا است که شرف و اعتبار خود بل استقلال وطن عزیز خویش را به این مبلغ قلیل بفروشند؟ ما امیدواریم که هرگز هیئت وزراءِ کنونی رضا به چنین استقراضی نخواهند داد و ما قبل از وقت می‌گوییم اگر این استقراض صورت بندد، باید فاتحه این کابینه را در همان مجلس اول پارلمان ایران خواند ..." **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: ادارات‌ها