تلگراف شما رسید. اگرچه نظر به صداقتم در تابعیت دولت علیّه ایران حق مخابره را مستقیماً با شما که نماینده اجنبی هستید نداشتم - کما این که می‌بایستی مخابرات شما هم به توسط حکومت جلیله باشد - ولی به ملاحظه ضرورت وقت به جواب مبادرت می‌نمایم. در این محاربه عمومیه[۱] که دولت جلیله ایران که مسلک بیطرفی اختیار نموده، ملت نیز با وصف معلوم بودن احساساتش متابعت دولت را کرده، دست از پا خطا ننموده. اگر به دیده انصاف ملاحظه شود، دولتین انگلیس و روس از ابتدا این بیطرفی را محترم نشمرده و مداخلات دولت متبوعه شما و روس در خلیج فارس و نقاط شمالی ایران شاهد صدق این مطلب است و این که آلمان‌ها در خیال فریب دادن عشایر ایران هستند مطلبی است که تاکنون برهان قوی بر صحتش به دست نیامده و بر فرض صحت، مشترک‌الورود بوده، بلکه شما این طریقه غیرمرضیه را به آنها آموختید و کمال اسف دارم از این که بدون مراعات نزاکت، مستخدمین[۲] ژاندارمری را متهم به بعضی حرکات کرده و حال آن که به خوبی مطلع هستید که هیئت ژاندارمری، که با کمال صداقت وظایف خود را انجام داده و می‌دهند، عبارت از یک قوه دولتی است که تابع اوامر حکومت مرکزی بوده و تا کنون حرکتی که منافی بیطرفی دولت باشد از آنها بروز ننموده است. و اما این که دولت متبوعه خود[۳] را فرمانده بزرگ مسلمانان یاد نموده‌اید، خیرخواهانه اعلام می‌نمایم که شایسته دانش و بینش شما نبوده و این عبارت، احساسات دینیه مسلمانان را جریحه‌دار می‌نماید؛ چنان که فرمانده سیاسی مسلمانان دو پادشاه معظم عثمانی و ایران بوده و فرمانده واقعی، علمای روحانی شناخته آمده‌اند. و اما مساعدات دولت انگلیس به دولت علیّه ایران که اشاره نموده بودید، ایضاً امری است که در پرده خفا بوده، بلکه ملت ایران را عقیده آن است که تمام صدمات وارده از شمال[۴] به تصدیق دولت انگلیس بوده، هتک احترام ارض اقدس خراسان و سکوت دولت متبوع شما این عقیده را تأکید نمود. یقین به خوبی می‌دانید که ملت ایران بعد از متابعت دیانت، دوستدار دولت و استقلال خود بوده و کمال احتراز را از مخالفت با دولت خود دارد، ولی در عین این حال، همین که از ناحیه مقدسه شریعت، یعنی علمای عراق عرب امری و حکمی صادر گردید، مال و جان در راه اِنفاذ[۵] ش صرف خواهد کرد. در این موقع هر آینه اگر جلوگیری اینجانب از عشایر متدین جنوب نبود، کراراً محض تنفیذ[۶] احکام حجج اسلامیه[۷] مشغول عملیات گشته بودند؛ چه، آن که دولت انگلیس عمداً مخالفت قول خود را نموده و به بصره که دروازه عراق است و هیچ سرحدی با مملکت انگلیس ندارد، هجوم و مسلمانان را بهم انداخت و امروزه تمام علمای عراق به مساعدت دولت علیه عثمانی در میدان‌های جنگ با شما حاضر شده‌اند. و اینجانب به ملاحظات وقت تا کنون توانسته‌ام جلوگیری از هیجان مخالفت‌آمیزانه نمایم، ولی با کمال اسف به شما اطلاع می‌دهم که عملیات اخیر شما در خلیج ناصری[۸] و مُحمّره[۹] و بردن قونسول آلمانی-که به کلی مخالف بیطرفی ایران است-بیشتر، افکار را به هیجان آورده است و امروز تقریباً یک لک[۱۰] تفنگچی دشتی و دشتستان و تنگستان اصرار بر قطع علایق دوستی با شما را دارند، خصوص ورود اخبار پایین کردن فوج[۱۱] در بوشهر و تهیه و استعداد[۱۲] هجوم به ملت ایران که به کلی اسباب تنفر را فراهم آورده. مختصر آن که، عقلای ملت همیشه کوشش در حفظ اعتدال و عدم ظهور اغتشاش[۱۳] داشته و دارند، ولی بر شما است که ترک مهاجمه به بلاد اسلامی و ارجاع قونسول آلمانی، آسایش دایمی را نموده، روابط را محفوظ دارید. و این نکته را هم اخیراً خاطرنشان می‌نماییم که اگر هر آینه عملیات جنگجویانه شما دوام پیدا نموده و در ظرف مستقبل[۱۴]، جلوگیری از ملت ممتنع گردید، ملامت و مسئولیت راجع به حرکات لاابالانه [با] شما است که از خطه بیطرفی تخطی نموده‌اید و اینجانب را مسئولیتی و ملامتی نیست. و لَقَد اَعَذَرَ مَن اَنذَرَ[۱۵]. خادم‌الشریعه: محمدحسین برازجانی **پاورقی‌ها:** [۱] منظور، جنگ جهانی اول است. [۲] پرسنل، کارمندان [۳] منظور، انگلستان است. [۴] منظور، دولت روسیه است. [۵] انجام، اجرا [۶] اجرا کردن [۷] منظور، مراجع بزرگ شیعه عراق است. [۸] خلیج ناصری: خلیج فارس [۹] خرمشهر [۱۰] صد هزار [۱۱] پایین کردن فوج: پیاده کردن دسته نظامی [۱۲] آمادگی نظامی [۱۳] در اصل: عدم اعتدال و ظهور اغتشاش [۱۴] ظرف مستقبل: طی آینده [۱۵] و لقد ...: همانا آنکه از پیش هشدار می‌دهد، معذور است. در اصل: و لقد اندز من اعذر