بسم الله الرحمن الرحیم یا أیهَا الّذِینَ آمَنُوا ادخُلُوا فِی السّلم کَافهً وَ لا تَتَّبَعُوا خُطُواتِ الشّیطَانِ إِنَّهُ لَکُم عَدُوٌّ مُبینٌ [۱]. خدمت ذی‌سعادت قاطبه اهل ایمان و عامه مسلمانان وفقهم الله تعالی لنصره الدین. بعد از سلام مخصوص عرض می‌دارد: مدتی است عالَم اسلامیت دچار انواع مخاطرات، و مسلمانان گرفتار اقسام بلیّه [۲] و محنت گردیده بلکه هیچ زمان صدمات و لطمات وارده بر اسلام را اینطور نشان نمی‌دهد. اهل بصیرت و خِبرت [۳] واقف و مستحضرند که قرون عدیده و سنین مدیده [۴] می‌باشد که اجانب همت گماشته و عَلَم اتحادِ برافراشته شده دول و حکومات اسلامیه را در معرض زوال، و استقلال ایشان را قرین اضمحلال، و به این وسیله دیانت محمدیه صلی الله علیه و آله را پایمال نمایند، چنان که به انواع دسایس و حِیَل و یا به جنگ و جدل، اَقطار [۵] عظیمه از ممالک اسلامیه را مثل اندلس، هندوستان، غازان [۶]، قفقاز، ترکستان، مصر، تونس، الجزایر، مراکش، کرید [۷]، بوسنه، هرسک [۸]، بلغار و غیره را برده، تحت سلطه خویش در آوردند و چند ماه است مملکت وسیعه طرابلس غرب [۹] را به تهجّم [۱۰] و حرب، اشغال و به قتال و جدال اشتغال دارند و زنان و مردان و اطفال مسلمانان را مثل گوسفند ذبح می‌کنند و ممالک دیگر دولت علیّه عثمانی هم هر یک مَحطّ نظر [۱۱] دولتی، و حمله بر آن موکول به انتهار [۱۲] فرصتی است. خداوند ایشان را قرین خسران و خَیبت [۱۳] سازد و آنان را مجال و فرصت مدهد. و نیز مملکت قدیمه ایران را میدان جولان خود قرار داده و انواع حرکات ظالمانه وحشیانه و اقدامات استقلال‌شکنانه را اِعمال نموده و می‌نمایند. هنوز شرار شرارت روس در روز عاشورا [۱۴] از قتل نفوس و بی‌رحمی حتی نسبت به نساء [۱۵] و اطفال و به دار کشیدن اهل‌علم و محترمین و تخریب مساجد و خانه و آتش زدن کاشانه در تبریز و رشت خاموش نشده و آن اعمال ظالمانه فراموش نگردیده، قضیه کبری و رَزیه [۱۶] عظمای مشهد مقدسه را واقع ساخته و آن توهینات و تَجاسُرات [۱۷] را نسبت به روضه مقدسه رضویه و اماکن متعلقه به آن سُدّه سَنیّه [۱۸] علی شرفها آلاف السلام و التحیه [۱۹] با کمال جرأت در مَرأی و مَسمَع [۲۰] مسلمین مرتکب شدند. آن بقعه زکیه مبارکه که مَطاف ملت اسلامیه و ملائکه است، هدف گلوله‌های توپ و به موجب مکاتیب کثیره [۲۱]، نفایس و جواهرات آنجا مسلوب و منهوب [۲۲] شد و آن قبه منوره که مانند مِهر و ماه تابان، نوربخش جهان بود، از داغ توپ، مانند کَلَف [۲۳] از هر طرف بر آن نمایان گشت و از آتشباری آن وحشیان گستاخ، آن امکنه مقدسه چون خانه زنبور سوراخ سوراخ گردید و در این واقعه محنت‌انگیز و حادثه ملالت‌آمیز چقدر خون بیگناهان را در حرم مطهر و صحن و مسجد ریخته و خاک ذلت بر سر اسلامیان ریخته‌اند و این ننگ و عار ابدی را در صفحه روزگار به جهت ایرانیان ثبت نمودند. بلی، این است نتیجه شیوع اغراض شخصیه و اختلاف و بی‌حسی. و با این همه فشارها و صدمات گوناگون و ذلت‌های از حد فزون و تجربیاتی که حاصل شده، باز مسلمانان سرگرم اغراض شخصیه و جنگ‌های خانگی و همچنان در حال رقّت [۲۴] و خواب غفلت هستند که به زَواجر [۲۵] هیچ موعظه، هوشیار و به فریاد استغاثه اسلام بیدار نمی‌شوند، بلکه گویا عوض اجابت ندای استغاثه غربت اسلام، کمر محو و اضمحلال دیانت و هدر دادن زحمات حضرت ختمی‌مرتبت و پیشوایان امت صلوات الله علیهم را بسته و خاطر مبارک صاحب شریعت را خسته‌اند [۲۶]. آه! آه! چه نکبت و سستی و پستی است که هیئت مسلمین را گرفتار، و چه ظلمتی است که افق اسلامیت را تیره و تار کرده؟ اگر مسلمان از این غصه بمیرد یا آرزوی مرگ نماید که این روز سیاه را نبیند جا دارد. کجاست غیرت و حَمیّت؟ چه شد دیانت و اسلامیت؟ آیا وجوب حفظ بیضه [۲۷] اسلام از ضروریات دین مبین نیست؟ یا آن که کفار را مروج و هواخواه شریعت حضرت خاتم‌النبیین صلی الله علیه و آله الطاهرین می‌پندارید؟ ای برادران! تا کی به غفلت و راحت نشسته، منتظرید تا العیاذ بالله شریعت مقدسه محمدیه(ص) در ممالک اسلامیه به دیانت عیسویه، و توحید به تثلیث [۲۸] و مساجد به کلیسا، و بانگ اذان به ترانه ناقوس، و آیین اسلام به آیین انگلیس و روس مبدل شود و کعبه و مَشاهد مشرّفه منهدم گردد و زحمات حضرت خاتم‌النبیین و ائمه طاهرین سلام الله علیهم اجمعین و علمای راشدین و سلاطین باتمکین هدر رود؟ لا ارانا تلک الحال و لا بلغنا الی هذه الاهوال [۲۹]. ای مسلمانان! محض خدا و رسول(ص) تا به کلی زمام امر از دست نرفته، شیوه اتحاد و شیمه [۳۰] محبت و وداد [۳۱] را پیشه خود نمایید و از اختلاف و ستیزه، کمال احتراز و پرهیز فرمایید؛ چه، سرمایه نکبت و ذلت در هر ملت، شیوع خلاف و نفاق، و ام‌الفساد در هر مملکت، انتشار نزاع و شِقاق [۳۲] است. و این امر از بدیهیات اولیه و واضحات عقلیه است؛ چنان که شجره خبیثه نفاق و خلاف را همه کس دید و شنید که چه نتایج وخیمه و مفاسد عظیمه در مملکت قدیمه ایران بار آورد. چنان که سرمایه عزت و رفعت و سعادت، اتفاق و اتحاد است و تمام پیشرفت و ترقیات محیرالعقول اسلام در بدو امر به برکت آن بوده که مشتی از مسلمین با قلّت عِدّه و ضعف عُدّه [۳۳] بر سلاطین بزرگ عالَم تفوق و اعتلا و غلبه و استیلا یافته و ایشان را ذلیل و پست و ممالک وسیعه آنها را زیر دست و صید شست نمودند. هزار دریغ و اَسَف که مسلمین، افتخار و شرف را از دست داده و به نفاق و شقاق، آن ممالک وسیعه را پایمال کفار ساخته و خود را به نکبت و ذلت انداخته‌اند. تأییداتی که در دین مقدس اسلام (علی الصادع به آلاف الصلوه و السلام) [۳۴] در باب اتحاد و ایجاد اسباب الفت و وفاق و ترک موجبات نفرت و شقاق به مسلمین شده، در هیچ دین و آیینی نشده. قال الله تعالی: وَ اعتَصِمُوا بِحَبل اللهِ جَمِیعَا وَ لا تَفَرَّقُوا [۳۵] وَ لا تَنَازَعُوا فَتَفشَلَوا وَ تَذهَبَ رِیحُکُم [۳۶] و در وصف مؤمنین فرمود: اِنَّما المُؤمِنونَ اِخوَه [۳۷] أشِدّاءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَمَاءُ بَینَهُم [۳۸]. آن همه مبالغه که در حضور جماعات و تشییع اموات و مشایعت مسافرین و زیارت واردین و تعزیت مُصابین [۳۹] و عیادت مَرضی [۴۰] و اعانت مساکین و اعانت مظلومین و قضای حوایج [۴۱] و اجابت مؤمنین و مُصافحه [۴۲] و تواضع و افشای سلام و رد تحیّت [۴۳] و حُسن خلق و نیکی معاشرت و صبر و حلم و عفو و کظم غیظ [۴۴] و عدل و احسان و وفای به وعد و اجتماع در هر سنه از هر بلد دور و نزدیک به مکه معظمه زادها الله عزّاً و عظمته [۴۵] شده، یکی از حکمت‌های بزرگ آن، اطلاع و استحضار از حال برادران و حصول محبت و الفت میان ایشان است تا اهل ایمان با هم متحد و دوست و چون مغزها در یک پوست باشند. چنان که موجبات تَباغُض [۴۶] و نفرت را مثل کذب و غیبت و افترا و ظلم و سرقت و نَمیمه [۴۷] و خدیعت [۴۸] و خیانت و شتم و مُسَبِت [۴۹] و کبر و نخوت و غِش [۵۰] و تدلیس [۵۱] و بخل و حسد و هَتک عِرض [۵۲] و ناموس و غیرها را که همه موجب عداوت و منّاع [۵۳] از اتحاد و الفت است، در کمال شدت نهی فرموده. اسفا مسلمانان! خاصه ایرانیان! آن همه سفارشات الهیه و اهتمامات دینیه را پشت سر انداخته و در مخالفت چیزی فروگذار نکرده، به جای وداد و اتفاق، دشمنی و نفاق نموده و می‌نمایند، حتی ظلم و هتک عِرض و ریختن خون و تَفسیق [۵۴] و تکفیر همدیگر را فریضه ذمه خود می‌شمارند [۵۵]. اگر صاحب شریعت مقدسه به جای این همه سفارشات و تأکیدات، امر به شقاق و نفرت و عداوت فرموده بود، زیاده بر این که از مسلمانان صادر شده، متصوّر و میسّر نبود! خداوندا! این چه منظر عجیب هولناکی است اسلامیان را فرا گرفته؟ این چه سوءِ اخلاق اسفناکی است ایشان را دچار شده؟ این چه داهیه [۵۶] عظمایی است بر آنها نازل گردیده؟ چه بدی از اسلام دیده‌اند که به تمام جدّ، دشمنی با اسلام و صاحب اسلام می‌نمایند و تیشه عداوت به ریشه آن می‌زنند و خود را آلت پیشرفت اغراض کفار قرار داده، عزت و شرف و ناموس و دنیا و آخرت خود را به باد می‌دهند؟ ای مسلمانان! اگر حقیقتاً مسلمانید و اعتقاد به معاد دارید، در کمال شتاب همدست و همداستان شوید، ترک اختلاف و نفاق کنید و به بذل جان و مال، حفظ استقلال این دو دولت اسلامی و این دو مملکت اسلامیه را نمایید و اسباب قوّت و شوکت آن دو دولت را فراهم فرمایید؛ چه، آن که حیات اسلام و عزت و شرف مسلمانان بسته و منوط به استقلال و قوت و شوکت این دو دولت است. و واضح است سیصد ملیون نفوس اسلامی یا زیاده، اگر یکدل و یک‌جهت، و اعضای یکدیگر باشند، طرف ملاحظه اجانب خواهند گردید و با کمال سهولت، اساس حفظ استقلال این دو دولت و دو مملکت اسلامی را استوار و محکم، و قطع طمع کفار را خواهند نمود، بلکه به واسطه شجاعت و شهامتِ خداداد، تمام عالم را مسخر توانند کرد. ای مسلمانان! خدای همه یکی، پیغمبر همه یکی، قبله همه یکی، قرآن همه یکی، همه نماز دارید، همه روزه دارید، همه حج دارید، همه زکات دارید، همه خمس دارید، همه نکاح دارید، همه طلاق دارید، همه در سایر احکام شریکید، در حالی که اصل دیانت شماها محتضر و در معرض زوال است، نزاع‌های داخلی شماها هیچ محل و موقعی ندارد. کاری بکنید که اصل دیانت محمدیه پایمال کفار نشود. کفار، شیعه و سنی و مشروطه و مستبده نمی‌شناسند، به دست خودتان، خودتان را ذلیل و اسیر نموده و می‌نمایند. ای امت حضرت خاتم‌الانبیاء! عجله کنید، وقت تنگ است، نَفَس اسلام به آخر رسیده، کِشتی استقلال این دو دولت اسلامی، چهار موجه طوفانی شده، اغراض شخصیه و اِعذار [۵۷] غیر موجه را کنار گذارید، دستور کتاب آسمانی خود را که می‌فرماید: انفِرُوا خِفَافًا وَ ثِقَالاَ وَ جاهِدُوا بأموالِکُم وَ أَنفُسِکُم فِی سَبِیل اللهِ ذلِکُم خَیرٌ لَکُم إِن کُنتُم تَعلَمُونَ [۵۸]. و نیز می‌فرماید: وَ أَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّهِ وَ مِن رِباطِ الخَیل تُرهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللهِ و عَدُوَّکُم [۵۹] و نیز می‌فرماید: یا أَیهَا الَذِینَ آمَنُوا هَل أَدُلُکُم عَلَی تِجَارَهِ تُنجِیکُم مِن عَذَابِ أَلِیمِ. تُؤمِنُونَ بِاللهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجَاهِدُونَ فِی سَبِیل اللهِ بِأَموَالِکُم وَ أَنفُسِکُم [۶۰] الخ. و همچنین آیات دیگر را نصب‌العین خویش قرار دهید، حب دنیا و جهالت را دور اندازید. امروز روز اختلاف و اهمال و مسامحه نیست، روز استخفاف [۶۱] به دین نیست؛ روز جوانمردی است، روز اسلام‌پرستی است. از انفاق جان و مال در راه دین مضایقه نکنید. اگر اتفاق و غیرت و حمیت اسلامیت باشد، بذل جان و مال، گوارا و سهل است. امیدواریم مسلمانان این دعوت‌نامه را که از جانب خدا و رسول است اجابت فرمایند: یا أیهَا الّذِینَ آمَنُوا استَجِیبُوا للهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعَاکُم لِمَا یُحییکُم [۶۲] و بر هر متدینی خصوص علمای اسلام لازم است لساناً، یداً، قلماً، قدماً سعی نموده کافّه [۶۳] مسلمانان را از خواب غفلت و جهالت بیدار و به تکلیف امروزی خود آگاه و به نصرت خدا و رسول دعوت نمایند. در ختام کلام به جهت تأکید و زیادت اهتمام، روی سخن را به برادران ایمانی و اَحباب [۶۴] روحانی ایرانی نموده، عرضه می‌دارد و منصفانه سؤال می‌نماید: در این مدت چند ساله از اختلاف و نفاق و تَفسیق و تکفیر همدیگر، چه نتیجه و فایده دنیوی و اخروی تحصیل نموده‌اید؟ خون همدیگر را ریخته‌اید، عِرض و ناموس و مال و شرف و اعتبار خود را پایمال جهل و نفاق و اغراض شخصیه کردید، بقعه مقدسه حضرت ثامن‌الائمه سلام الله علیهم را هدف گلوله‌های توپ روسیان و لگدکوب سُم اسب آن وحشیان نمودید، استقلال این دولت اسلامیه را به رایگان به دست اجانب سپردید، اسلام و مسلمین را در انظار دشمنان مفتضح و قلب مبارک حضرت ولی‌عصر ارواحنا فداه را مجروح نمودید، ننگ و ذلت ابدی و سَخَط [۶۵] و عذاب الهی حایز [۶۶] و مستوجب شدید، خَسِرَ الدّنیا وَ الآخِرَهَ و ذلِکَ هُوَ الخُسرانُ المُبِین [۶۷]. مسلمان چگونه بر خود هموار کند که شعائر دین مقدس اسلام که عزیزتر از جان است، در زیر پای ظلم و تعدیات عساکر روس محو و ضایع شده و روضه مطهره رضویه که معبد بزرگ اسلام و به قانون تمام دول و ملل عالَم باید از هتک مصون و مَحروس [۶۸] و محترم باشد، پایمال وحشیان کفار گردد؟ از ترس همین روز سیاه بود که کراراً به وسیله تلغرافات و لوایح، چند سال است در دعوت شماها به اتفاق و اتحاد، فروگذاری نشده و برای جلوگیری از همین فجایع اسلام محو کن بود که در آن هوای سرد زمستان، ما با اغلب اعاظم و حجج اسلام نجف اشرف و کربلای معلی و سامره مبارکه به کاظمیه مشرّفه آمده، به وسایل عدیده، اوامر صریحه خدا و رسول (ص) را به همه ابلاغ و از عواقب وخیمه اختلاف و غرض‌رانی تَحذیر [۶۹] نمودیم، حتی در تلغرافات و لوایح نشر دادیم که یک مرقد مطهر منور حضرت ثامن‌الائمه علیه آلاف التحیه در خاک ایران و موجب شرف و افتخار ایرانیان است، نگذارید به سبب اختلافات و نفاق شماها، کفار در آن مداخله نمایند و هتک احترام اسلام و مسلمین و ائمه طاهرین علیه السلام و ننگ تاریخی بشود؛ ولی افسوس اجابت نکردید و از اغراض شخصیه دست نکشیدید، بلکه جماعتی به وسایل عدیده، اسباب مداخلات و استیلای روس را به تحریک خود روس‌ها فراهم و واقعه جانگداز ارض اقدس را برپا نمودند. اَف بر این مسلمانی! عجب است در مقام اظهار ارادت به خاندان عصمت و طهارت باَبی اَنتُم وَ نَفِسی وَ اَهلِی وَ مالی و اُسرَتِی [۷۰] می‌سراییم وَ یا لَیتَنا کُنّا مَعَکُم فَافَوزَ فَوزاً عَظیماً [۷۱] می‌خوانیم و اسلامی که عزیزتر از جان پاک آن انوار مقدسه تابناک است در کمال ذُل [۷۲] و هَوان [۷۳] می‌نگریم و اعتنایی نکرده می‌گذریم، بلکه جسد مبارکش را به شمشیر اختلاف و نفاق، پاره‌پاره می‌نماییم. حقیقتاً در این یوم امتحان الهی، خوب از عهده برآمدیم، روی خود را سفید نمودیم! اگر ما را در روز حساب در حضور حضرت ختمی‌مآب(ص) به موقع خطاب و عتاب آورند، نمی‌دانم زنگ و غبار معصیت این مصیبت بزرگ را به چه می‌شوییم و در جواب و معذرت از این روسیاهی و خجلت چه می‌گوییم؟ خوش است حالا دیگر، تا باز اندک مجالی هست متنبه و نادم شویم، همه همدست و همداستان شده، تدارک مافات نماییم و مرهمی به جراحات وارده بر اسلام و قلب مبارک امام زمان علیه افضل الصلوه و السلام بگذاریم و در حفظ استقلال این دولت و مملکت که مقدمه حفظ اسلام است از جان و مال مضایقه نکنیم. بیش از این سزاوار نیست به تحریک کفار، جان و مال و عِرض و ناموس و دیانت و مملکت و عزت و شرافت دنیا و آخرت خود را به باد فنا دهیم و کفار را بر خود مسلط و چیره نماییم. و چون حفظ اسلام اهم ضروریات دین است، هر کس دیانتش بیشتر است البته بیشتر سعی و اقدام و اهتمام جانی و مالی در حفظ این مملکت و اصلاح ذات‌البین [۷۴] ایرانیان و موعظه و نصیحت ایشان و ترغیب و تحریص [۷۵] به ایجاد موجبات ترقیات دولت و ملت خواهد نمود. امروز در این موقع خطرناک حُشاشه [۷۶] بیش از اسلام باقی نمانده، دیانت در گوشه‌گیری و قعود و سکوت نیست. مضایقه از جان و مال، موجب خِزی [۷۷] دنیا و عذاب اخروی است. به قدر طاقت و مِیسور [۷۸] باید جدّ و کوشش نمود تا فرج و عنایت الهیه شامل حال شود. اِن تَنصُرُوا اللهَ ینصُرکُم وَ یُثَبِّت أَقدامَکُم [۷۹] و لَیَنصُرَنَّ اللهُ مَن یَنصُرُهُ إِنَّ اللهَ لَقَوی عَزیز [۸۰]. بالجمله، امروز اهم [۸۱] فرایض دینیه و مصالح ملیه، ترک منازعات داخلیه و اتحاد و موافقت و ایجاد مسالمت است تا اجانب بهانه‌جویی ننمایند و اختلافات را وسیله نیل به اغراض فاسده خود نکنند و سپس هر چه میسّر است اِعداد عِدّه و استعداد [۸۲] و قوه برای دولت و ملت فراهم شود. شارع مقدس اسلام(ص) سَبق و رِمایه [۸۳] را تشریح فرموده تا همه ملت در فن حرب و آداب طعن [۸۴] و ضرب [۸۵]، حَذاقت [۸۶] و مهارت داشته، هنگام ضرورت به کار برند و اسلام را مایه قوت و پیشرفت شوند. و نیز در قرآن مجید دستور جامع به همه داده که فرموده: وَ أعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَوِ [۸۷] و الخ. در هر زمان استعداد مهیا سازید، اگر در زمانی از تیر و نیزه، کاری ساخته نمی‌شود، ادوات دیگر مانند توپ و تفنگ برای میدان جنگ، با علم به کار بردنش باید تهیه کرد. و اگر مسلمانان به واسطه کسالت و عدم همت یا بُعد مَسافت، اعانت جانی و بدنی ننمایند، لااقل از بذل مال و سلاح برای دولت اسلامی در قبال کفار باید مضایقه نفرمایند که یک قِسم از جهاد، جهاد به اموال و اظهار اتحاد و همدردی در این مقصد اسلامی است. و اگر هر یک از آحاد مسلمین - گرچه به مقدار کمی باشد - اعانت و کمک نمایند، با مجموع آن، کارهای بزرگ از پیش می‌رود. خداوند را شاهد می‌گیرم در لازمه نُصح [۸۸] و خیرخواهی، کوتاهی نشده و از خداوند توفیق تأیید دین و حفظ حوزه اسلام و مسلمین را از برای همه خواهانم. من الاقل الجانی: مصطفی الحسینی الکاشانی النجفی **پاورقی‌ها:** [۱] سوره بقره، آیه ۲۰۸: ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همگی در صلح و آشتی درآیید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید که او دشمنی آشکار برای شماست. [۲] گرفتاری، سختی [۳] در اصل: خبر [۴] سنین مدیده: سال‌های طولانی [۵] جمع قطر: نواحی [۶] غازان یا قازان، شهری در تاتارستان روسیه که اکثر اهالی آن مسلمان هستند. در ۱۵۵۲ ایوان چهارم معروف به ایوان مخوف، آن شهر را تسخیر و تاراج کرد. امپراتوران بعدی روسیه تلاش زیادی در جهت تغییر مذهب ساکنان آن و مهاجرت روس‌ها به آن سرزمین نمودند. [۷] بخشی از سرزمین یونان که از متصرفات عثمانی بود. [۸] بوسنه، هرسک: بوسنی و هرزگوین [۹] طرابلس غرب: نام پیشین لیبی [۱۰] هجوم آوردن [۱۱] محطّ نظر: مورد نظر [۱۲] فرصت به دست آوردن، غنیمت شمردن [۱۳] ناامیدی، زیانکاری [۱۴] اشاره به بر دارکشیدن جمعی از آزادیخواهان تبریز، از جمله ثقةالاسلام تبریزی در روز عاشورای ۱۳۳۰ ق است. [۱۵] زنان [۱۶] پیشامد ناگوار، مصیبت عظیم [۱۷] گستاخی‌ها، سرکشی‌ها [۱۸] سُدّه سَنیّه: آستانه رفیع [۱۹] بر بزرگی و ارجمندی آن، هزاران سلام و درود باد. [۲۰] مرأی و مسمع: معرض دید و شنود [۲۱] مکاتیب کثیره: نامه‌های زیاد [۲۲] مسلوب و منهوب: ربوده و غارت‌شده [۲۳] لکه [۲۴] در اصل چنین است. احتمالاً: رخوت [۲۵] جمع زاجر: منهیات، هشدارها [۲۶] خسته کردن: زخمی کردن [۲۷] اساس [۲۸] در اصل: تثلت [۲۹] خداوند آن لحظه را به ما نشان ندهد و ما را به این امر ترسناک نرساند. [۳۰] خوی، عادت [۳۱] دوستی [۳۲] دشمنی [۳۳] قلّت عِدّه و ضعف عُدّه: کمی نفرات و کمبود ساز و برگ جنگی [۳۴] بر شارع آن هزاران سلام و درود باد. [۳۵] سوره آل‌عمران، آیه ۱۰۳: همگی به ریسمان خدا تمسّک جویید و پراکنده نشوید. [۳۶] سوره انفال، آیه ۴۶: با همدیگر کشمکش نکنید که سست می‌شوید و مهابت شما از بین می‌رود. [۳۷] سوره حجرات، آیه ۹: مؤمنان فقط با یکدیگر برادرند. [۳۸] سوره فتح، آیه ۲۹: بر کافران سختگیر و در میان خود مهرورزند. [۳۹] مصیبت‌زده‌ها [۴۰] بیماران [۴۱] قضای حوایج: برآوردن نیازمندی‌ها [۴۲] دست دادن [۴۳] رد تحیّت: جواب سلام دادن [۴۴] کظم غیظ: فرو خوردن خشم [۴۵] خداوند بر عزت و عظمت آن بیفزاید. [۴۶] به هم کینه ورزیدن [۴۷] سخن‌چینی [۴۸] مکر ورزیدن [۴۹] داروی خواب‌آور [۵۰] کدورت، ناخالصی [۵۱] فریب دادن [۵۲] هتک عرض: آبروریزی، بی‌آبرویی [۵۳] مانع [۵۴] گنهکار شمردن [۵۵] فریضه ذمه شمردن: بر عهده خود واجب دانستن [۵۶] کار دشوار، بلا [۵۷] عذر خواستن [۵۸] سوره توبه، آیه ۴۱: سبکبار و گرانبار (به سوی جهاد) بسیج شوید و با اموالتان و جان‌هایتان در راه خدا جهاد نمایید. این برای شما بهتر است اگر بدانید. [۵۹] سوره انفال، آیه ۶۰: تا می‌توانید در برابر آنها نیرو و اسب‌های آماده بسیج کنید تا با آن، دشمن خدا و دشمن خودتان را بترسانید. [۶۰] سوره صف، آیات شریفه ۱۰، ۱۱: ای کسانی که ایمان آورده‌اید! آیا شما را به داد و ستدی راهنمایی کنم که شما را از عذاب دردناک نجات دهد؟ به خدا و فرستاده‌اش ایمان بیاورید و با اموال و جان‌هایتان در راه خدا جهاد کنید. [۶۱] سبک داشتن، خوار شمردن [۶۲] سوره انفال، آیه ۲۴: ای کسانی که ایمان آورده‌اید! [دعوت] خدا و فرستاده‌اش را بپذیرید، هنگامی که شما را به سوی چیزی فرا می‌خواند. [۶۳] عموم [۶۴] جمع حبیب: دوستان [۶۵] خشم گرفتن [۶۶] گردآورنده، دارا [۶۷] سوره حج، آیه ۱۱: او در دنیا و آخرت زیان کرده است. این، تنها زیان آشکار است. [۶۸] حراست شده [۶۹] پرهیز دادن [۷۰] پدرم، خودم، خانواده‌ام، دارایی‌ام و خاندانم فدایتان باد. [۷۱] ای کاش با شما بودیم و به رستگاری بزرگ می‌رسیدیم (بخشی از زیارت امام حسین علیه السلام). [۷۲] خواری، ذلت [۷۳] سستی [۷۴] اصلاح ذات‌البین: برطرف کردن مناسبات کدورت‌آمیز میان دو کس [۷۵] برانگیختن [۷۶] رمق، باقی جان [۷۷] ذلت، خواری [۷۸] توان [۷۹] سوره محمد، آیه ۷: اگر دین خدا را یاری کنید، شما را یاری می‌کند و گام‌هایتان را استوار می‌دارد. [۸۰] سوره حج، آیه ۴۰: قطعاً خداوند هر کس را که (دین) او را یاری دهد، یاری می‌رساند. مسلماً خداوند نیرومندی شکست‌ناپذیر است. [۸۱] در اصل: اعم [۸۲] اِعداد عده و استعداد: بسیج نفرات و توانایی (نظامی) [۸۳] سبق و رمایه: شرط‌بندی میان دو نفر برای مسابقه در اسب‌دوانی و تیراندازی. این نوع شرط‌بندی از آن رو که جهت آمادگی رزمی است، از نظر فقه اسلامی جایز است. [۸۴] نیزه زدن [۸۵] ضربت زدن [۸۶] تبحر [۸۷] سوره انفال، آیه ۶۰. [۸۸] پند و اندرز دادن