س. حضرتعالی به عنوان یکی از حامیان بزرگ قضیه فلسطین هستید. با توجه به نزدیک شدن به "روز جهانی قدس" شما اهمیت این روز و آینده تحولات فلسطین را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ ج. در مورد آینده فلسطین من هنوز هم عقیده دارم که حضور اسرائیل و این دولت جعلی بالاخره موقت است و یک روزی بالاخره این جسم که خارجی است و درپیکر یک ملت و یک کشور وارد شده است حذف می‌شود؛ حالا کی و چگونه؟ شرایط فرق می‌کند. می‌تواند خیلی زود شرایطی فراهم شود که اسرائیل صرفش نکند که بماند و می‌تواند هم خیلی طولانی شود، چون اسرائیل و حامیانش دارند تلاش می‌کنند این دوره را خیلی طولانی کنند. اسرائیل الان پایگاه چند منظوره غرب است در آنجا؛ خیلی از آن استفاده می‌کنند، فراوان؛ هزینه می‌کنند، ولی درآمدشان خیلی بیشتر است؛ یک درآمد ساده‌شان این است که با وجود اسرائیل، کشورهای عرب همه با التماس خریدار سلاح هستند و خب، آنها با ناز تأمین می‌کنند و از آنجا درآمدهای هنگفتی دارند و وابستگی ایجاد کرده و مشکلات دیگری. من فکر می‌کنم اسرائیل نمی‌تواند طولانی بماند؛ اینها یک تاریخ دارد و یک مدتی تمام می‌شود؛ اما \[راجع به\] وضع فعلی که الان دارد \[باید گفت که\] متأسفانه عربها از خصومت جدی‌شان با این اشغالگر، کم‌کم بی‌تفاوت شده‌اند و مدتی ایران برایشان دشمن مقدم شد؛ در جنگ این جوری بود، بعداً داشتند یک حالت بهتری پیدا می‌کردند که الان دوباره همانطور شده و صحبت از ارتباط رسمی \[با اسرائیل\] در خیلی جاها هست؛ حتی در میان برخی از \[رهبران\] فلسطینی‌ها. الان بحث حل کردن مشکل‌شان با اسرائیل جدی شده است. البته آنها بنا نبود این کار را بکنند، اما حالا مشکل است و یک وضع بدی در رابطه با اسرائیل دارند اما این دائمی نیست؛ همان نقاطی که برای احیاء تفکر انقلاب فلسطینی هست؛ خوب اینها همه‌اش باارزش است؛ یکی "روز زمین" است؛ یک حادثه مهم دیگری که اتفاق افتاده حادثه بیت‌المقدس و حوادث دیگری که در خود مسجد اتفاق افتاده؛ خیلی چیزها دارند. اینها همه وسایلی است که بهانه‌ای باشد تا دور هم جمع شوند و کاری بکنند، اقدامی بکنند، بحثی بکنند و نسل بعدی‌شان را حفظ کنند. یکی از کارهای خوبشان این بود - که من نمی‌دانم هنوز هم ادامه دارد یا نه - کشورهای عربی متعهد بودند که شناسنامه ماندگار به فلسطینی‌ها ندهند که اینها هویت فلسطینی‌شان باقی بماند و \[وطن‌شان را\] فراموش نکنند. الان من درست نمی‌دانم چقدر به این وفادار هستند و این کار را می‌کنند؟ در سال‌های اخیر هم فلسطینی‌ها ضربات زیادی خورده‌اند؛ اردوگاه یرموک جای نسبتاً امن و خوبی بود که در سایه حکومت سوریه خوب زندگی می‌کردند. پیش از انقلاب \[اسلامی\] من یک بار رفته بودم یرموک و خیلی آنجا را با حس و حال دیدم و دیدم همین جا می‌تواند بعداً نقطه آغاز تهاجم علیه اسراییل باشد. اشکالات زیادی به وجود آمده ؛ مردم در غزه خیلی مظلومند و خیلی به آنها سخت می‌گذرد ولی خیلی خوب مقاومت می‌کنند و اختلافات بین حماس و فتح خیلی خطرناک و بد است. انقلابیون نباید اینجور باشند، اینها همه یک دشمن مشترک دارند و نباید سر چیزی دعوا کنند؛ این کارهای بدی است و به نظر می‌رسد که الان وقت خوبی نیست. برای اسرائیلی‌ها یک راه بهتری برای پیشرفت باز شده اما برای مسلمانان و اعراب زندگی مشکل شده است. س. حضرت امام که قضیه \[فلسطین\] را مطرح کردند؛ به نظر شما چه تأثیری \[در جهان اسلام\] گذاشت؟ چون قضیه فلسطین آن موقع در بین مسلمانان تقریباَ در حال فراموشی بود. ج. اصولاً همانطور به تدریج داشت فراموش می‌شد، اما انقلاب اسلامی ایران مسأله را زنده کرد. از همان روز اول که با شاه درگیر شدیم امام، علما را دعوت کردند و این کتاب سرگذشت فلسطین[۱] اکرم زعیتر را که من ترجمه کرده بودم به همه آنها دادند و گفتند بخوانید و ببینید که این مسأله دینی و ملی ما است و باید این هم جزو خواسته‌هایمان قرار بگیرد. در برابر رژیم \[شاه\] چندتا خواسته داشتیم که این شد یکی از خواسته‌های مهمی که هنوز هم آن روحیه در مردم ما هست. این است که امام "روز \[جهانی\] قدس" را اعلام کردند. خوب، خیلی تأثیر داشت و هر سال در بسیاری از کشورهای دنیا این مراسم گرچه به تدریج کم رونق شده اما بالاخره سفارتخانه‌های ما مراسمی برگزار می‌کنند و دور هم جمع می‌شوند و حرف‌هایی می‌زنند و این مطالب احیا می‌شود. \[این اقدام\] خیلی مؤثر بود و جزو کارهای بسیار مؤثر امام در مورد فلسطین بود و ما خیلی از این چیزها درباره فلسطین داریم. س. ارزیابی جنابعالی از جایگاه فعلی جبهه مقاومت به خصوص حزب‌الله که به عنوان فرزند انقلاب اسلامی ایران شناخته می‌شود، چیست؟ ج. حزب‌الله لبنان حقیقتاً یک نهاد بسیار بسیار با ارزشی است. پایه این مقاومت زمان امام موسی صدر ریخته شد که تحت عنوان "حرکت محرومان"[۲] بود. من \[آن زمان\] در بیروت بودم که داشت شکل می‌گرفت و همان موقع تبریک گفتم که این راه به آسانی قابل خاموش شدن نیست؛ این می‌ماند و باید دنبال کنند که از داخل آن "حزب‌الله" بیرون آمد و خالص‌ترین انسان‌های آن منطقه، عضو حزب‌الله هستند و ثابت هم کرده‌اند که خیلی مقاوم و بااخلاص هستند و خیلی اصولشان محفوظ و راهشان مشخص است. در درگیری‌هایی که با اسرائیل داشتند آنچنان نیرومند وارد شده‌اند که الان به عنوان یک قدرت تهدید کننده اسرائیل در آنجا مطرح هستند. در سوریه اگر حزب‌الله نبود، همان سال‌های اول بهم می‌ریخت؛ حزب‌الله دارد آنجا خیلی کار می‌کند و در جاهای دیگر هم کمک می‌کند و این مجموعه خوب - که البته ارتباط اساسی عقیدتی هم با ایران دارد و ایران کاملاً با آنها ارتباط دارد و ما هم آنها را به عنوان اسوه‌ای برای سایر جاهایی که می‌خواهند مقاومت را شکل دهند می‌بینیم و تا حالا هم تردید نکردیم و آن را ادامه‌دار می‌بینیم - نگران بودیم اگر سوریه هم وضعش بهم بریزد، حزب‌الله مشکلاتی پیدا کند. ولی حزب‌الله الان خودش اینقدر نیرومند است که به تنهایی هم می‌تواند خودش را حفظ کند. ممکن است خیلی‌ها تشویق شوند که ضربه ای بزنند؛ خوب، ضربه‌ای می‌زنند؛ ضربه‌ای هم می‌خورند. الان آنها به اندازه یک کشور در لبنان کوچک تأثیرگذار هستند. **پاورقی‌ها:** [۱] برای اطلاع از ماجرای ترجمه این کتاب توسط ایشان، رجوع کنید به توضیحاتی در پانویس سخنرانی آقای هاشمی در نماز جمعه «روز قدس» مورخ ۹ مرداد۱۳۶۰در همین کتاب. این کتاب، ترجمه فارسی کتاب القضیه الفلسطینیه نوشته اکرم زعیتر (سفیر اردن در ایران) بود که آیت‌الله هاشمی رفسنجانی پس از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و در دوران اختفا، طی مدت چهارده ماه ترجمه کرد و در سال ۱۳۴۳ منتشر شد. [۲] در اصل: حرکت مستضعفان. این تشکل سیاسی در سال ۱۹۷۴ میلادی (۱۳۵۳ ش) توسط امام موسی صدر در بیروت تأسیس شد.