بسم الله الرحمن الرحیم به عرض می‌رساند: این دو روزه به واسطه آمدن سفرا و شرفیاب حضور شدن، گفتگوها است و توضیحاتی می‌شود؛ این است که مزاحمت نموده، جناب سپهسالار را زحمت به این منزل خودشان دادم و استعلاماتی[۳] شد. اگرچه حقیقت مطلب بد است، ولکن از مطاوی[۴] کلمات ایشان بعضی از چیزها استفاده شد، این است که در این وقت مزاحمت می‌نمایم و صریحاً عرض می‌کنم که به شاه عرض نمایید: و الله العَلیّ الغالب المُهلِکِ المُدرک[۵] که اگر فی‌الجمله سستی اظهار شود، در این موقع امر گذشت و با سوء حال گرفتار خواهید شد. این مردم که شاه را می‌خواهند محض این است که علم اسلام دست ایشان است و اگر عَلَم را از دست بدهند، مملکت به صد درجه زیاد اغتشاش می‌شود، به درجه‌ای قتل و مقاتله بشود که هیچ دولتی نتواند جلوگیری بکند. تا به حال هرچه نوشتید تکفیر نوشته شد ولکن اگر فی‌الجمله میلی به آن طرف شود، اول حرفی که هست تکفیر است و آن وقت رودخانه‌ها از خون روان می‌شود و بدنامی آنچه که نباید بشود [می‌شود]. خدا می‌داند این حمله حضرات [سفرا] و عجله ایشان برای این است که آثار این فتح پیشامد تبریز به تمامی است و به هم خوردن مجلس عثمانی بهتر مقوی برای ماست. دیدند که اگر چند روزی ساکت شوند دیگر امید دادن مشروطه نخواهد بود، این است که سعدالدوله علیه ما علیه[۶] حضرات سفرا را تهییج می‌نماید. اگر در این موقع از اعلیحضرت ثبات قدمی ظاهر شود، دیگر [کار از کار] گذشته. والله والله، این تشرها مأخذ ندارد. بحمد الله اعلیحضرت مؤیدند در تقویت اسلام. اگر آنی، نظر به این که در آغاز مطلب، حاج شیخ فضل‌الله نوری، اشاره به وقت و آمد سفرا (ی روسیه و انگلستان) در دو روزه اخیر با محمدعلی شاه کرده و او را نسبت به تهدیدات آن دو دعوت به پایداری نموده، به احتمال فراوان، اشاره به دیدار شاه با سفرای روسیه و انگلستان بعد از تظاهرات گروه کثیری از رجال تهران در باغشاه در روز ۱۲ شوال در مخالفت با انتخابات و تشکیل مجدد مجلس و اعلام مشروطیت است که جزییات ملاقات دو سفیر نیز آن را تأیید می‌کند. دیدار سفیر روسیه با شاه در روز چهارشنبه ۱۶ شوال و با سفیر انگلستان در روز ۵ شنبه ۱۷ شوال بوده است و لذا تاریخ این مطلب ۱۷ شوال انتخاب شده است. برای اطلاع بیشتر، ر.ک. به: تاریخ استقرار مشروطیت در ایران، ج ۲، ص ۹۳۶، ص ۹۸۴-۹۸۹ [۲] مخاطب نامه مشیرالسلطنه صدراعظم است. [۳] پرسش‌هایی بخواهند سستی نمایند اول درجه ضعف است، آنچه را بنده یقین دارم و یقین خودم را به عرض می‌رسانم این است که غلبه با شماست، هیچ از این بادها نلرزید و اگر فی‌الجمله لغزشی بشود دیگر اصلاح نمی‌شود. این همه گرفتاری‌ها برای آن اقدامات سوئی است که سابقاً شده است، اقلاً تجربه را از دست ندهند. مجدداً به عرض می‌رسانم: این پیردعاگو آفتاب لب بام هستم، دیگر هوس زندگی ندارم. آنچه در دنیا باید ببینم دیدم لکن تا هستم در همراهی اسلام کوتاهی ندارم. این نیم‌جان خود را حاضر کردم برای فدای اسلام، لذا اگر عرضی بکنم، مُعَلل[۷] به هیچ غرض دنیوی نیست. اگر مطلبی را خدا بخواهد، جهانیان دست به هم بدهند نمی‌توانند برگردانند و بالعکس، در این صورت از اسلام نباید گذشت. اگر عرض مرا می‌شنیدند به این روزها مبتلا نبودند. حالا هم همان است. باید اجتماع ملی بشود و فریاد وا اسلاما بلند شود و تلگرافات به مراکز این سفارات سخت شود و به خود اینها هم پیغامات سخت داده شود. اعلیحضرت هم بیهوده تمکین ننمایند و جواب سخت بدهند. ان شاء الله هیچ عیبی نخواهد داشت و امر اسلام قوی خواهد شد. عمده، همراهی دو نفر از نجف بود. گمان دارم آنها دیگر نتوانند همراهی نمایند. باری، مختصر کنم و خاطر مبارک را آسوده نمایم. این آخر زحمت این دعاگو است، خدا حافظ شما. "آدم از جان گذشته خیلی کارها می‌تواند بکند، مختارید"، مختارید. اَللهُمّ أیُدِ الدّینَ وَ أهلَة و انصر حماة الدین[۸]. فضل‌الله **پاورقی‌ها:** [۱] تاریخ استقرار مشروطیت در ایران، ج۲، ص ۹۳۵، ۹۳۶؛ رسائل، اعلامیه ها، مکتوبات، ... ، ج ۱، ص ۲۲۰، ۲۲۱: کارنامه شیخ فضل‌الله نوری، ص ۶۵ [۲] مخاطب نامه مشیرالسلطنه صدراعظم است. [۳] پرسش‌هایی [۴] جمع مطوی: لابهلاها [۵] و ابته بالمدرک: سوگند به خداوند بلند مرتبه پیروز نابود کننده هوشمند [۶] علیه ما علیه: این عبارت برای اظهار نفرت و بیزاری از کسی به کار می‌رود. [۷] مربوط [۸] اللهم ... الدین: پروردگارا دین (اسلام) و پیروانش را مؤید دار و حامیان آن را یاری ده