معروض محضر منوّر حجج اسلام و مروجین احکام مَد اللهُ ظِلاَلهُم عَلَی رُؤُس الآنام می‌دارد: در توقیع مقدس حضرت ولی عصر عجل الله فرجه به ما پیروان مذهب جعفری، خطاب مستطاب چنین صادر شده است که: أمَّا الحَوادثُ الواقِعة فَارجعُوا فِیها إلی زواهِ آخبارنا [۳]. یکی از حوادث بزرگ که در عصر ما واقع شد، در موافقت کردن و مخالفت نمودن آن تکلیف ما مسلمان‌ها رجوع به شما سلسله جلیله مجتهدین، داستان مشروطه بود که همه دیدید و شنیدید این وضع مُستّحدث [۴] که از مختّرعات [۵] مردم اروپا بود و معمولبه آن ملل در هیئت اجتماعیه خودشان است، آیا با دین مبین اسلام کارساز است یا خیر؟ و قانون مساوات و حریت [۶] که اساس عمده این وضع است با قوانین مقدسه شرع مطاع، منطبق می‌شود یا خبر؟ و تکلیف کافه اهل قبله، خاصه دارالشوکه [۷] در ابقاء و افناء [۸] مشروطه در ممالک اسلامیه چه چیز است؟ چون سلیقه‌های عوام‌الناس و جاهل باید به حکم عقل رجوع به عالِم نماید، لهذا به توسط این چند سطر در مقام تصدیع برآمد. قَال الله تعالی: فَاستَلوا أَهلَ الذّکر إِن کُنتُم لا تَعلَمون [۹]. حضرت اشرف اعظم آقای وزیر داخله دام اجلاله. تلگراف محترم که مبنی بر خیرخواهی عموم و خصوص بود به نظر دقت ملاحظه شد. مسلک آبا و اجدادی داعی نباید بر احدی مخفی باشد که همیشه طرفدار اصلاح بوده، در مواقع عدیده در حفظ حقوق دولت و ملت اسلام از بذل مال و جان مضایقه نکرده‌اند و تعدد [۱] آن نوعی از زعونت [۲] است. در این مقدمه مشروطه، داعی به اقتضاء عقل فطری و مکتسبی و تجاربی که دیده و یا در تواریخ خوانده و یا از عقلا شنیده بود، می‌دانست که چه مخاطرات عظیمه در پیش است و نباید رشته به دست عوام بیفتد، کاری کنند که صد دانا در آن حیران بمانند. و تا مدتی در ترویج این نیت، اقدامات کافی نموده تا مقدمه معلومه سال گذشته پیش آمد. داعی ترک وطن کرده، بالاخره مجبور و مستأصلم کرده، از سه منزل مراجعتم دادند. چون دیدم که کار [مشروطه‌خواهان] از نِطاق [۳] عقل خارج شده، کم‌کم ترک معاشرت کرده، و از ماه شوال بالمره انزوا گرفتم و در عرض چهارده ماه چه طعن‌ها و چه توبیخ‌ها در سر منبر در مجمع پنج هزار نفر که نکردم و اقدامات عوام را که مقدمه نتایج سوء بود با گریه و تأسف چه تهجین‌ها [۴] که ننمودم و حالی کردم که چرخ این انقلاب با کدام آب فساد که قالع [۵] بنیان استقلال دولت و ملت است می‌گردد، و آب حیات جاوید دولت و ملت را زهرآلود کردن، خلاف عقل است. بالجمله به حکم طبع اصلاح‌جوپی _ که بحمد الله طبعم بر آن مَجبول [۶] است _ آنچه مقدورم بود گفتم و کردم، چون هوای نفس جمعی را مخالف خود دیدم ترک ماجرا کردم و در این مقدمه حالیه هرچه در جزو با عدم نفوذی که داشتم سعی در اصلاح کردم فایده ندیدم، بالاخره گوشه انزوا را سخت‌تر از اول گرفتم و در خانه خود را از پانزده روز به این طرف بالمره بستم و گمانم این بود که اگر پاره‌ای عوام که از من دورند از من نپذیرفتند، لااقل خواص و عقلا و کارآگاهان مسلک اقتصادی و اصلاحی، مرا کما هو حقه [۷] می‌دانند و سعی من در حفظ حقوق حقه حقیقی دولت و ملت و زحماتم در ائتلاف [۸] و اتفاق و اتحاد و وجود واحد شدن این دو بر همه مکشوف و مبرهن است، و معارضاتم با اشخاصی چند که چندی در تبریز مرکز دوائر تضییع حقوق شده بودند بر احدی مخفی نیست. مجملاً آشوب‌طلبی و انقلاب‌جویی را بر حسب حکم شرع و عقل منکرم و در حفظ حقوق مملکت و سعی در ترقی مادی و معنوی آن، خودداری ندارم و در اداء حقوق شرعیه و عقلیه، به جز خدا از احدی متوقع تحسین نیستم، و جز اینکه از اظهار لطفی که بعد از ویران و دوران [۹] فرموده‌اند عرض امتنان نمایم، عرض دیگر نمی‌کنم. علی بن موسی **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: تعداد [۲] خودخواهی، تکبر [۳] افق [۴] زشت شمردن، هجو کردن [۵] نابود کنند. [۶] سرشته شده [۷] کما هو حقه: سزاوار. [۸] در اصل: ایتلاف [۹] کذا فی الاصل [۳] صورت کامل و درست این حدیث چنین است: و أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة حدیثنا فإنهم حجتی علیکم و أنا حجة الله علیهم (اما در وقایعی که رخ خواهد داد، پس در مورد آنها به راویان احادیث ما رجوع کنید که آنان حجت من بر شما و من حجت خداوند بر آنان هستم). شیخ حرعاملی، وسایل الشیعه، ج ۲۷. قم: مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ ق، ص ۱۴۰. [۴] جدید، تازه، منظور از وضع مستحدث، استقرار نظام نوین مشروطه مبتنی بر انتخابات عمومی و قانون اساسی است. [۵] ساخته‌ها [۶] آزادی [۷] ایران [۸] از میان بردن [۹] نحل، ۴۳: انبیاء، ۷: پس اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر (اطلاع) بپرسید. * تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج ۴، ص ۲۶۵، ۲۶۶.