تشخیص علت در مورد انقلابات[۱] امروزه ایران هر کسی را رأی و عقیده مخصوص است که علت فساد و مایه خلاف را طوری فهمیده و شآمت[۲] حال را بدان منسوب می‌داند. یکی می‌گوید: معایب کار، نتایج بی‌علمی است. عدم استعداد ملت، این انقلابات را فراهم آورده و ملت را در ضلالت انداخته. دیگری می‌گوید: ملت را جز انتخاب نمایندگان خود هیچگونه وظیفه‌ای نبوده، عدم لیاقت و قابلیت نمایندگان ملت که به اعمال اغراض و هواجس نفسانی پرداختند و از حراست حقوق سپرده به خود غافل ماندند، این مهالک و بلایا را بر ایرانیان وارد ساخت؛ چه، در میان نمایندگان ملت جز معدودی که قابل بودند، مابقی را هیچگونه لیاقت و استعدادی نبود و از اینرو در عوض این که باعث آبادی گردند، موجب خرابی شدند. برخی را عقیده این است که شالوده مشروطیت ایران، به غایت استحکام پذیرفت. اغراض فاسده رجال دولت و اشخاص خارج از کار، فایده خود را در القای عداوت بین شاه و ملت می‌دانستند، این شراره را شعله‌ور ساختند. بعضی را قطع حاصل است که انقلابات ایران را امداد غیبی، علت‌العلل است. معارضه و مضادت[۴] پیشرفت مشروطیت ایران با پلتیک روس و انگلیس، این حوادث و وقایع را همه روزه در ایران تولید می‌نماید. طایفه دیگر را از عوامل ظاهر انصراف و به بواطن امر توجه کاملی است و این حوادث را مقدمه ظهور صاحب ولایت (ع) دانسته و بی‌شبهه، اطفای این نایره[۵] را از جز قدرت بشر خارج می‌دانند. عقیده فرقه‌ای بر این است که پیشرفت مشروطیت یا عدم [پیشرفت] آن، امروزه عرصه روحانیان گردیده که برخی مخالف و جمعی موافقند. عوام را این خلاف که جز جلب منافع شخصی غرضی در بین نیست، به هزاران شبهه و خیال انداخته. قدم نامبارک محمود چون به دریا رسد بر آرد دود[۷] سرآمد تمام بدبختی‌ها و علت‌العلل تمام مفاسد، عدم موافقت طالع محمدعلی میرزا با پیشرفت مملکت است. از روزی که این جوان بر اریکه سلطنت جلوس نموده، ملت را دقیقه‌ای و آنی، آسایش و فراغت حاصل نبوده. فرضاً تمام این مفاسد اصلاح پذیرد، نحوست قدم آن، بدبختی و ذلت سخت‌تری فراهم خواهد ساخت. پس چاره امروزه، همان است که ملت ختم أمّن یُجیبُ گرفته، شاید از زوایه غیب، غیرتمندی قدم به سرحد ظهور گذارده، قربتاً الی الله و طلباً لمرضاته، مشتی مندلی را ساکت نماید. **پاورقی‌ها:** [۱] آشوب‌ها، هرج و مرج‌ها [۲] نکبت [۳] یک کلمه ناخوانا [۴] ضدیت کردن [۵] آتش [۶] یک کلمه ناخوانا [۷] شعر از مولوی