از این وقعه اخیره و تُلمه عظیمه ۲۳ جمادی‌الاولی [۱۳۲۶ ق] به واسطه سوءِ رفتار بعضی از ملانمایان به اسم مشروطیت و طرفداری از اداره استبداد که علناً اسلام‌کُشی است، از یک طرف زبان بعضی از اجانب به اصول عقاید شیعه دراز شده و مذهب شیعه را حامی ظلم و مانع کلیه ترقیات پنداشته‌اند، و از طرف دیگر عقاید بسیاری از ضعفای شیعه سست گردیده؛ چرا که علناً مُتَلبٌسین به لباس علما [۲] را حامی ظلم و ستم بلکه شریک در قتل و غارت دیدند. این خادم شریعت مطهره و تُراب اقدام [۳] روحانیین، جلال‌الدین الحسینی مؤیدالاسلام، مدیر روزنامه حبل‌المتین چون از حقیقت امر واقف بود و تأییدات مجدانه رؤسای مذهب جعفری را از بدو مشروطیت تا زمان حال دیده و تُلبیسات [۴] چند تن از ملانمایان را در این موضوع فهمیده، فریضه ذمه خود دانستم که در رفع این شبهه به قدر وسع کوشیده، چهره زیبای حقیقت را از ورای حُجُبات تَدلیس و تلبیس [۵] ظاهر سازم. هر یک از ادیان سماویه را قواعد و اصولی نگهبان است که نیل به حقیقت و باطن آن دین امکان نپذیرد جز بعد از حصول اطلاع به اصول و قواعد آن دین. آیین اسلام که در سخت‌ترین ادوار توحش و بربریت، عالم را از پرتو اشعه خود چون روز روشن منور ساخت، نخست آیین و مذهبی است که قَوایم [۶] و ارکان او بر پایه مشورت بنا [شده] و گم‌گشتگان وادی جهالت را این بنا بهترین راهنما است. چندان که در مدارج صعود و نزول ملل و ترقیات و تشبثات دول غور و تأمل شود، هیچ ملت و دولتی به نظر نخواهد رسید که رؤسای روحانی آن در استوار داشتن اساس مشورت سبقت جسته و مجاهدات وافیه مبذول داشته باشند، جز در این دوره اخیر که برحسب اصول و عقاید مذهبی، رؤسای مذهب جعفری را جهد و کوشش از حد بیان خارج می‌نمایاند. ولی در هر دور و زمانی برحسب اختلاف مدارج شِرذِمه [۷] قلیلی پای مخالفت فشرده و دیری نگذشته است که طریق اضمحلال را پیموده‌اند. ولی اینگونه مخالفت‌های شخصی را که علانیه اصول و قواعد مسلّمه مذهب مُبطَل [۱] است، هرگز نمی‌توان نسبت به اصول آیین و مذهب داد. عالِم‌نمایان پول دوستِ شکم پرستِ سست عقیده همیشه موجود بوده‌اند که اجرای مقاصد باطله مخالفین مذهب را آلت شده‌اند؛ چنانچه صفحات تاریخ اروپا و مواقع انقلابیه ملل عیسویه، مخالفت‌های کشیشان و روحانیین را کاملاً مشهود می‌سازد. اما این مخالفت‌های شخصی را دلیل بر مخالفت آیین عیسوی با اساس مشورت نمی‌توان شمرد. ما می‌توانیم دعوی نماییم که در مشروطیتِ سلطنت‌های اسلامی روحانیین ابدآ اختلاف ننموده بلکه سر تا پا تأیید کردند، چنانچه در سلطنت عثمانی با آن همه روحانیین، احدی اختلاف نورزید و همین قِسم در بدایت مشروطیت ایران، عامه روحانیین با اساس مشروطیت موافقت نموده، اقدام خلافی از احدی ناشی نگردید. لیکن وقتی که شاهنشاه مبرور مظفرالدین شاه از این دار فانی به سرای باقی ارتحال فرمود و محمدعلی میرزا فرزند او بر سریر سلطنت جای‌گیر شد و بنای مخالفت نهاد، این مگس‌های دور شیرینی پیدا شده، به اسم دیانت اظهار مخالفت نمودند. در حقیقت این اشخاص نیستند جز جیره‌خواران شاه و شکم‌پرستان به اسم دیانت، ولی رؤسای روحانی‌مذهب شیعه که مقلد و پیشوای جمیع شیعیان عالم شناخته‌اند، عبارت هستند از سه ذات مقدس: حضرت آیت‌الله آقای حاجی میرزا حسین حاجی میرزا خلیل، حضرت آیت‌الله آقای آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، حضرت آیت‌الله آقای شیخ عبدالله مازندرانی، این ذوات مقدسه بدون خودداری پای ثبات فشرده، به قدر مقدور کوشش ورزیده و در استحکام این اساس احکاماتی صادر فرموده‌اند. **پاورقی‌ها:** [۱] باطل شده [۲] به لباس درآمدگان [۳] تراب اقدام: خاک‌پاها [۴] حقیقت‌ها را پنهان کردن [۵] حجبات تدلیس: پرده‌های پوشاننده عیوب [۶] جمع قائمه: پایه‌ها [۷] گروهی از مردم * [روزنامه] حبل‌المتین، س ۱۶، ش ۱۴، مورخ ۲۳ رمضان ۱۳۲۶ ق، ص ۱، ۲.