**سؤال** بسم الله الرحمن الرحیم معروض محضر منوّر حجج اسلام و مروّجین احکام مَدّ اللهُ ظِلالَهُم عَلَی رُوُس الآنام می‌دارد: در توقیع[۲] مقدس حضرت ولیّ عصر عجّل الله فرجه به ما پیروان مذهب جعفری، خطاب مستطاب چنین صادر شده است که: اَمَّا الحَوادثُ الواقِعةُ فَارجعُوا فِیها إِلی رُواهِ اَخبارنا[۳]. یکی از حوادث بزرگ که در عصر ما واقع شد، در موافقت کردن و مخالفت نمودن آن تکلیف ما مسلمان‌ها رجوع به شما سلسله جلیله مجتهدین، داستان مشروطه بود که همه دیدید و شنیدید این وضع مُستَحدَث[۴] که از مخترعات[۵] مردم اروپا بود و معمول‌به آن ملل در هیئت اجتماعیه خودشان است، آیا با دین مبین اسلام کارساز است یا خیر؟ و قانون مساوات و حُریّت[۶] که اساس عمده این وضع است با قوانین مقدسه شرع مطاع، منطبق می‌شود یا خیر؟ و تکلیف کافّه اهل قبله، خاصه دارالشوکه[۷] در ابقاء و افناءِ[۸] مشروطه در ممالک اسلامیه چه چیز است؟ چون سلیقه‌های عوام‌الناس و جاهل باید به حکم عقل رجوع به عالم نماید، لهذا به توسط این چند سطر در مقام تصدیع برآمد. قَال اللهُ تَعالی: فَاسئَلوا اَهلَ الذّکر إِن کُنتُم لا تَعلَمونَ[۹]. **جواب** خدمت ذیشرافت غوثی‌المله و الدین حجتی‌الاسلام و المسلمین آقای حاج شیخ فضل‌الله [نوری] و امام‌جمعه دام افضالهما العالی. تلگراف جهان‌مطاع که مشتمل بر ابلاغ فرمایشات شاهانه بود، الیوم زیارت شد و اجراءِ تکالیف چندی از او کما هو[۱] مُستفاد[۲] شد. و لکن، العجب! از این که قبل از ارائه آن ابلاغ لازم‌الانقیاد و الاطاعه،[۳] چهار روز قبل صورت تلگرافِ ابتدا به ساکنی آوردند که اول آن، در خصوص جنس مالیات که هفتاد سال الی آخره بود و اظهار داشتند که این ضعیف هم مُهر کند. چون شرعاً و عقلاً راجح به نظر رسید اجابت نمود. بعد به اخبار از ثقات[۴] واضح شد که شرحی در اول او الحاق شده، اسباب غَلِق[۵] و اضطراب شد و زیاده متألم از این خیانت و حکایت که آیا شرح الحاقی چه بوده؟ خاطر مبارک آن دو بزرگوار مستحضر باشد که داعی، اطلاعی از صدر تلگراف ندارد و از قرار مکشوف، دو ثلث اضافه شده. و الله علیمٌ بذاتِ الصّدور[۶]. همینقدر از وضع مخصوصه اعلیحضرت قدرقدرت شاهنشاه اسلام‌پناه خلّد الله ملکه و سلطانه، داعی تشکر و خرسند، و عموم خلق را دلپسند است و ان شاء الله مساعی جمیله نورین نَیِرین حجَّتَین[۷] در این مرام، مرضی[۸] خاطر حضرت امام عصر عجّل الله فرجه بوده و می‌باشد. **پاورقی‌ها:** [۱] کما هو: چنان که هست [۲] نامه [۳] صورت کامل و درست این حدیث چنین است: وَ اَمَّا الحوادِثُ الواقِعَهُ فَارجعُوا فیها اِلی رُواهِ حدیثنا فَإِنَّهُم حُجَّتی عَلَیکم و اَنَا حُجَّهُ الله عَلَیهم (اما در وقایعی که رخ خواهد داد، پس در موردَ آنها به راویان احادیث ما رجوع کنید که آنان حجت من بر شما و من حجت خداوند بر آنان هستم). شیخ حرعاملی، وسایل الشیعه، ج ۲۷. قم: مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹ ق ، ص ۱۴۰. [۴] جدید، تازه. منظور از وضع مستحدث، استقرار نظام نوین مشروطه مبتنی بر انتخابات عمومی و قانون اساسی است. [۵] ساخته‌ها [۶] آزادی [۷] ایران [۸] از میان بردن [۹] نحل، ۴۳؛ انبیاء، ۷: پس اگر نمی‌دانید، از اهل ذکر (اطلاع) بپرسید. [۱۰] مستفاد شدن: حاصل شدن، به دست آمدن [۱۱] لازم‌الانقیاد و الاطاعه: لازم به اطاعت و فرمانبرداری [۱۲] جمع ثقه: اشخاص مورد اعتماد [۱۳] ابهام، پیچیدگی [۱۴] آل عمران، ۱۵۴: (خداوند) به نهان‌ها و افکار پنهانی آگاه است. [۱۵] منظور از نورین نیرین حجتین: حاج شیخ فضل‌الله نوری و امام‌جمعه تهران است. [۱۶] مورد رضایت [۱۷] تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ج ۴، ص ۲۵۰.