بعضی از بلاد به واسطه قُرب جوار به دول متمدنه و بلاد معظّمه، متمدّنین آنها اکثر، و مستبدین در ضمن آنها مستهلک؛ به خلاف بعضی از بلاد که ابدا رایحه تمدن و بیداری به شامه آنها نرسیده، استبداد خوی‌شان شده؛ چنانچه اگر بیچاره دم از تمدن و سیاست [۲] و جرائد زند کافرِ زندیقش خوانند، در انظارشان دیو دوسری پدید آید، روزگار را بر آن بیچاره سخت‌کنند، حتی‌القوه در اذیت و آزارش برآیند، عاقبت دربدر و جلای وطنشان کنند، چنانچه دیدیم. چرا نکنند و حال آنکه استبداد مَلّکه‌شان شده، سال‌های دراز زور و مکنت و عزتشان از این راه بوده. البته قانون را نبینند و زبان را به چیزی که لایق خودشان است برانند. می‌توان گفت اغتشاش و انقلاب بلاد در واقع ناشی از واقعه انتخابات وکلا به واسطه دو چیز شد: یکی نفهمیدن مواد نظام‌نامه [۴] با اینکه فارسی بود؛ دیگری، عمل نشدن به مواد آن و اعمال اغراض شخصی. حال چنانچه نظامنامه انجمن بعضی از بلاد، راساً بدون امین از طرف مجلس فرستاده شود عقیده این است باز انقلابات ولایات رو به تزاید و سلب امنیت که موجب مزاحمت و تضییع اوقات گرانبهای مجلس مقدس است، خواهد شد. در این صورت لازم می‌نماید نظامنامه انجمن بعضی از بلاد را دو نفر امین خداترسِ متمدنِ وطن‌پرستِ بی‌اغماض، یکی از طرف مجلس مقدس و دیگری از طرف وزارت جلیله داخله (اتابک اعظم) [۵] بیاورند. گذشته از اینکه انعقاد انجمن بر وفق نظامنامه و إعمال سواد آن خواهد صورت‌گرفت، می‌توان به طور یقین گفت موجب آسایش حال ملت و امنیت بلد خواهد بود و به کلی رفع اغتشاش و انقلابات خواهد شد. فوائد و منافع آمدن امین از طرف مجلس و وزارت داخله، زیاده از مایتصوّر [۶] است، مشروط به اینکه امین، یکی دو ماه در آن شهر متوقف باشد و اقلّ ماقل [۷] کیفیت حال هر بلد و مردمان مغرض و مفسد و مستبد را در این مدت به دست آورده، به سمع اولیای ملت عرضه خواهند داشت و به اندک زمانی حالِ کلیه بلاد بر وکلای ملت معلوم خواهد شد. مردمان بی خبر از خدا دیگر نخواهند توانست چیزی را به وکلا اشتباه کنند، مغرض و مستبد را متمدن و وطن‌پرست قلم بدهند، خیرخواه وطن و تمدن را مغرض و مستبدش خوانند. معلوم است. المذنب الفانی: محمدالموسوی الکاشانی عفی‌الله عن جرائمه [روزنامه] مجلس، س ۱، ش ۱۲۲، ۱۴ جمادی‌الاول ۱۳۲۵ق، ص ۳ -۴. **پاورقی‌ها:** [۲] در اصل: ریاست [۱] همسایگی، هم‌مرزی [۳] به اندازه توان [۴] منظور، آئین‌نامه انتخابات انجمن‌های ایالتی و ولایتی است. [۵] منظور، امین‌السلطان است. [۷] اقل ماقل: دستِ کم، حداقل [۶] مایتصور: آنچه تصور شود