بیان عدل قال‌اللّهُ تبارک و تعالی: اِنَّ اللّهَ یأمُرُ بالعَدلِ وَ الاحسانِ وَ ایتاءِ ذِی‌القُربی وَ یَنهی عَن الفَحْشاءِ وَ الْمُنکَر وَالْبَغی یَعِظُکُم لَعَلَّکُم تَذَکَّرونَ. عدالت بازداشتن خود است از ظلم و ستم کردن به مردمان و رفع و دفع ظلم ظالم است از مظلوم و واقف داشتن هر کسی راست بر حق خود و شرافت این صفت خجسته از حیّز وصف بیرون و فضیلت آن از حدّ بیان افزون. عدل، تاجی است وهّاج[۲] که تارک[۳] مبارک هر پادشاهی به آن مزین گشت، به منصب ظل‌اللهی سرافراز و خلعتی است پرقیمت که قامت قابلیّت هر سلطانی به آن آراسته شد، از میان همه خلایق به مرتبه جلیله عالم پناهی ممتاز. [۰] مخ چگونه شرافت صفتی را توان بیان نمودکه انتظام بنی‌نوع انسان که اشرف مخلوقات است به آن منوط و قوام سلسله هستی بنی‌آدم که افضل ابناء عالم است به آن مربوط [است]؟ و فوائد دنیویّه و اخرویّه بسیار بر عدالت مترتّب است، باید شمّه‌ای از آنها در اینجا مرقوم شود: **۱. فوائد دنیویّه عدل** **اوّل:** به عقل و نقل و تجربه ظاهر و روشن است که این شیوه پسندیده در پادشاه، باعث محبت اوست در دل‌های رعیّت و سپاه. **دوم:** به واسطه این صفت خجسته، نام نیک پادشاه در اطراف و اکناف عالم مشهور و به بلندنامی مذکور و هر لحظه دُعای خیری عاید روح پاکش تا نفخ صور. قریب به هزاروچهارصد سال است که انوشیروان در بستر خاک خفته، هنوز زبان اهل عالَم به نام نامیش مزیّن است. طناب عمر چندین هزار پادشاه به تیغ اَجَل گسسته و بی‌نام و نشانند. هنوز آوازه زنجیر عدلش درگنبدگردون پیچیده. جزای حُسن عمل بین که روزگار هنوز خراب می‌نکند بارگاه کسری را **سوم:** عدل و دادخواهی باعث دوام دولت و خُلود[۴] سلطنت می‌گردد چرا که دولت‌سرای پادشاهان را پاسبانی از این هشیارتر نه و کاخ رفیع‌البنیان سلاطین را نگهبانی از این بیدارتر نیست. امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده: از ملوک و سلاطین هرکس که به صفتِ عدل و داد عمل کند حضرت حق جل‌شأنه دولت او را در حصار امن خود نگاه می‌دارد و هرکس‌که جور و ستم نماید به زودی او را هلاک گرداند. و از کلمات آن بزرگوار است که فرمودند: حُسنُ السِیاسَةِ یَستَدیمُ الرِئاسَةَ. یعنی نگاهداری رعایای مملکت بر وجه نیکو باعث دوام ریاست و بقای آن می‌گردد. چو سلطان به فرمان داور بود گزند کسانش نیاید پسند خدایش نگهبان و یاور بود که ترسد که در مُلکش آید گزند **چهارم:** شیمه[۱] کریمه دادگری و صفت خجسته رعیّت‌پروری سبب خوشی احوال روزگار و باعث آبادی هر کشور و دیار است و اگر برعکس شد برعکس می‌شود. به قومی که نیکی پسندد خدای چو خواهد که ویران‌کند عالّمی ارو دهد خسروی عادل و نیک رای نهد مُلک در پنجه ظالمی حتی آنکه، حُسن نیت پادشاه را در این معنی تأثیری عظیم و دخلی تمام است، چنانچه امیرالمؤمنین علیه‌السلام بدان تصریح فرموده که: اذا تَغَیَّرَتْ نِیَّةُ السّلطانِ فَسَدَ الزّمانُ. چون نیّت پادشاهان از نیکی منحرف‌گردد احوالِ زمانه فاسد و اوضاع روزگار تباه می‌شود. چو نیّت نیک باشد پادشا را فراخی‌ها و تنگی‌های اطراف گُهر خیزد به جای گُل گیا را زعدل و ظلم شاهِ خود زند لاف **پنجم:** چون پادشاهِ مملکت و کشوری به صفت عدالت مشهورگردد بسا باشد که پادشاهان سایر اقالیم را عِرق حَمیّت به حرکت آمده، ایشان نیز طریقه دادگستری و رعیّت‌پروری را پیشنهاد خود می‌کنند و اولین، در ثواب همه آنها شریک خواهد بود و باشد که جماعت سپاهی و رعایای سایر ممالک به واسطه عدالت این پادشاه عادل، بلاد و شهرهای خود را به کارکنان وی سپارند و بدان واسطه مملکت وسیع گردد. **ششم:** پادشاهی که به عدالت موصوف و به دادخواهی معروف گردید او را در اطراف و اقطار عالم شأن و شوکتی دیگر پیدا شده در نظرها عُظم[۲] و وقعی بیشتر به هم رساند، حُرمتِ او در دل‌ها متمکّن و حِشمت و بزرگی او در خاطرها رسوخ می‌نماید و از این جهت است که مولای متقیّان امیرمؤمنان فرمودند: تاجُ المَلِکِ عَدلّه. تاج پادشاه که به آن سرافراز است و از عالمیان ممتاز می‌باشد عدالت اوست. و ایضاً فرموده: زَیْنُ الْمَلِکِ العَدل، زینت پادشاه عدالت اوست. پادشاهان ذوی‌الاقتدار چه جامه‌ای دربر خواهند کرد که فاخرتر از جامه نیکنامی باشد و کدام کمربر میان خواهند بست که با قیمت‌تر از کمر سعی و اهتمام در تمشیتِ مُهمات کافّه انام[۳] بوده؟ پرتو کدام تاج وهّاج به لَمّعان و درخشندگی نورانی عدل می‌تواند بود؟ و کدام سَریر[۱] بلندپایه باکاخ دل‌های معمور فقیران برابری می‌تواند کرد؟ **هفتم:** عدالت و رعیت‌پروری باعث تحصیل دعای دوام دولت و خلود سلطنت می‌گردد و همه رعایا و کافّه بَرایا[۲] در هر شب و هر روز به دعای پادشاه عادل اشتغال دارند و به این سبب از عمر و دولت برخوردار می‌گردد. آنچه از دعای رنگ‌زردان آید از شمشیر شیرمردان نیاید و کاری که از آه بیوه‌زنان و فقیران دل‌شکسته برآید از نیزه دلیران برنیاید. دعای ضعیفان امّیدوار هر آن کاستعانت به درویش برد ز بازوی مردی به آید به کار اگر بر فریدون زد از پیش برد **هشتم:** چون پادشاه طریقه عدالت را پیشنهاد خاطر خطیر خود گرداند همه اصناف مردم در مملکتش با فراغ‌بال به مکاسب و مقاصد خود اشتغال می‌نمایند و بازار علم و عمل را رونقی تازه و گلستان شریعت مصطفویّه را طراوتی بی‌اندازه حاصل گردد و به این واسطه، صاحب شریعتْ حفظ و حراست او را نماید و مکرر بر مکرر مُشاهَد مُعمّرین[۳] شده و می‌شود. و در تواریخ نیز ثبت است که هر فرمانروایی که سعی در حفظ ناموس شریعت نموده و آثار دین و ملت را رواج داده دولت او دوام نموده بلکه روزگار دراز دولت در دودمان او مانده، اولاد و احفاد و اعقاب او میوه درخت عدالت او را چیده‌اند. فی‌الباب الاول من کتاب گلستان الشیخ [سعدی]: حکایت آورده‌اند که انوشیروان عادل در شکارگاهی صیدی‌کباب می‌کرد. نمک نبود. غلامی به روستا فرستاد تا نمک آرد. بفرمودش که نمک به قیمت‌گیرد تا رسمی نگردد و دِه خراب نشود.گفتند: از اینقدر، چه خلل زاید؟ گفت: بنیاد ظلم، اول در جهان اندک بود، هر که آمد بر او مزید کرد تا بدین غایت رسید. اگر ز باغ رعیت مَلِک خورد سیبی به پنج بیضه[۴] که سلطان ستم روا دارد برآورند غُلامان او درخت از بیخ زنند لشکریانش هزار مرغ به سیخ **۲. فوائد اُخرویّه عدل** پیغمبر آخرالزمان صلّی‌اللّه علیه‌وآله فرمود که عدالت کردن در یک ساعت بهتر است از عبادت مستحبی هفتاد سال که جمیع روزهای آن را روزه بدارند و شب‌های آن را به عبادت و طاعت احیا نمایند. و فرموده که: هر صاحب تسلطی که داخِل صُبح شود در حالتی که قصد ظلم کردن به احدی نداشته باشد حضرت احدیت جمیع گناهان او را بیامرزد. امیرالمؤمنین علی‌بی‌ابیطالب سلام‌الله علیه فرمود که: هیچ ثوابی نزد خدا عظیم‌تر نیست از ثواب سلطانی که به صفت عدل موصوف و از ثواب شخصی که دأب[۱] او نیکویی و معروف باشد. حضرت سادس‌الآثمه صادق آل‌محمّد علیهم‌السلام فرمود: عدالت درکام سلطانی که شیرینی آن را یافته باشد از شهد شکر شیرین‌تر و در مشامش از مشک اذّفر[۲] خوشبوتر است. و فرمود: پادشاه عادل، بی‌حساب داخل بهشت می‌شود. **پاورقی‌ها:** [۱] نحل، ۹۰: خدا به عدل و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان می‌دهد و از فحشاء و زشنکاری و ستم نهی می‌کند. شما را پند می‌دهد، باشد که پذیرای پند شوید. [۲] فروزنده [۳] قسمت بالای سر [۴] دوام، جاودانگی [۰] مخ [۱] خُلق و خوی [۲] بزرگی [۳] تمشیتَ مهمات کافه انام: سامان دادن امور مهم عموم مردم [۱] تخت پادشاهی [۲] جمع بریّه: مخلوقات (مردم) [۳] مشاهد معمرین: مشهود افراد کهنسال [۴] تخم (مرغ) [۱] عادت [۲] تندبو * عروةالوثقی، س ۱، ش ۱، ۱۰ جمادی الاول ۱۳۲۵ ق، ص ۱-۳.