گفته‌اند علما سه طایفه‌اند: اول، آنانند که علم ظاهر دانند و بس و ایشان مانند چراغند که خود را سوزند و دیگران را افروزند. و این طایفه کم است که از محبت دنیا خالی باشند، بلکه دین را به دنیا بفروشند، چراکه ایشان نه دنیا را شناخته‌اند و نه آخرت را دانسته‌اند؛ زیرا که این هر دو نَشأة[۱] را به علم باطن توان شناخت، نه ظاهر. پس هر آینه این قوم را صلاحیت رهبری خلایق نیست. بلی، عوام به ایشان مُهتدی[۲] می‌شوند و بالعَرَض منتفع می‌گردند؛ چنانکه حدیث «اِنَّ اللهَ یُوَّیِّدُ هذا الدّینَ بالرَّجُل الفاجِر»[۳] اشاره بدان نموده. دوم، آنانند که علم باطن دانند و بس. و ایشان مانند ستاره‌اند که روشنی او از حوالی خودش تجاوز نکند. و از این طایفه، رهبری نیاید؛ چرا،که بیش از گلیم خود از آب بیرون نتوانند کشید؛ به جهت آن که علم باطنْ بی‌ظاهر است و احاطت نتواند داشت و به کمال نتواند رسید. سیم، آنانند که جمع میانه علم ظاهر و باطن کرده‌اند و مَثَل ایشان، مَثَل آفتاب است که عالَمی را روشن می‌کند و ایشانند که سزاوار راهنمایی و رهبری خلق خدا هستند، و یکی از ایشان به قدر مرتبه جمعیتش و قوه ایمان، متکفل و راهنمایی مسلمانان تواند شد [...] و اینکه مؤمن، به قدر ایمانش نگاه می‌دارد مسلمانان را از آفات و بلیّات تا اینکه شرق و غرب عالّم را تواند متکفل شد، بلکه جمیع موجودات را مِثل حضرت صاحب در این زمان. لیکن هرگاه چنین مؤمنی که جمع میانه ظاهر و باطن کرده باشد بهم رسد و در صدد رهبری و پیشوایی برآید، محل طعن و لعن اهل ظاهر گردد و از ایشان نهایت اذیت به او رسد؛ چرا، که در این هنگام، ایشان را نزد خواص و عوام، جاه و عزتی روی می‌دهد و علما[ی ظاهر بین] نمی‌توانند دید که دنیا معشوق ایشان است تا دیگری باشد، و ایشان را از معشوقشان منع نماید. به این جهت است که حضرت صاحب از نظر مردمان پنهان است. عیب ما نیست گر نمی‌بینیم گوهری در میان چندین خَس **پاورقی‌ها:** [۱] منظور از دونشأة، دنیا و آخرت است. [۲] هدایت شده [۳] خداوند این دین را توسط فرد گنهکار حمایت می‌کند. * بحرالجواهر [خاقانی] (ج ۱، چاپ سنگی)، ص ۳۴ و ۳۵.