قرن بیستم را برای اولاد آتیه ایران، در قرن بیست و یکم، تاریخ مُعقَبش[۲] از کلیه عالم اسلامی عموماً و از تاریخ ایران خصوصاً به اولاد ایران نشان خواهد داد؛ زیرا در این رولسیون[۳] چهار ساله ایران، آن تمدن ذاتی و نجابت فطری که تمام اولاد ایران نشان دادند، تصور می‌کنم تمام انصاف‌دارهای دنیا و باوجدان‌های متمدن عالم را به تصدیق مجبور کرد. حتی موقع به یک جایی رسید که سکوت و سکون ایرانی‌ها در موارد شداید، و در موقعی که حملات از هر طرف به آنها می‌شد، واقعاً انصاف طلب‌ها را متفکر و متحیر کرده بود از حسن نجابت ایرانی‌ها که در هر موقع، سکوت خودشان را ظاهر کرده بودند. ولی از بس حسن فطرت از ایرانی‌ها نسبت سکوت و سکون ظاهر شد که بعضی از جراید اروپا - که واقعاً می‌تواند انسان در حق قلم آنها بگوید که با نیش قلم پیکر انسانیت را سوراخ می‌کنند - طوری در این باب بعضی تعبیرات نسبت به ملت ایران و حالت حاضره ایران می‌کنند که انصاف هیچ با انصافی آن را سزاوار نمی‌داند، تا این که در این موقع که بعضی یادداشت‌ها به دولت ایران داده شد، و جواب هم از طرف وزیر امور خارجه ما به طور کامل داده شد به سفارت انگلیس و تصور می‌کنم که آن برهان قاطعی بود استاتیستیک گمرک ایران بر این که آن یادداشت خیلی بی‌موقع واقع شده بود. ولی بنده تصور می‌کنم در این موقع ما نباید بیش از این اظهار سکوت و سکون بکنیم که تا بعضی از جراید اروپا بنویسند که ایرانی‌ها با این همه اظهاراتی که به آنها می‌شود، در بعضی شداید بی‌حس هستند و خیال می‌کنند که از بی‌حسی ایرانی است. اگرچه پیش انصاف طلب‌های دنیا معلوم است که ایرانی‌ها بی‌حس نیستند، و این اظهار سکوت و سکون آنها از یک تمدن ذاتی و نجابت فطری است. ولی آن کسانی که می‌خواهند نیش بزنند تصور می‌کنند که ایرانی‌ها اظهار حیات نمی‌کنند و حس ندارند، در صورتی که بنده گمان می‌کنم که برای تمام اظهاراتی که نسبت به تأمینات جنوب گفته شده، همان استاتیستیک گمرک کافی است. و اگر کسی درست تأمل بکند در آن کلمه‌ای که وزارت خارجه جواب گفتند، می‌داند که همان یک کلمه کافی است در جواب کسی که بخواهد اظهار کند که در تجارت طرف جنوب ایران اختلالی[۶] واقع شده و برای رد او کافی است همان استاتیستیک گمرکی، که عرض کردم؛ ولی در این موقع همانطور که بیشتر عرض می‌کنم که ما نباید بیش از این، اظهار سکوت و سکون بکنیم. دولت ایران همیشه در هر مواقع، حفظ مناسبات خودش را با تمام دول همجوار و دوستان خودش کرده، ولی در یک همچو موقعی هیچ نمی‌تواند بعضی اظهاراتی را که خارج از مراتب انصاف و ترتیبات نزاکت بین‌المللی است، از بعضی از جرایدی که شاید لسان بعضی از اشخاص بزرگ عالم با لسان شریف خودشان باشد، بشنود و قبول نماید. و از این جهت بود که کمیسیونی در مجلس انتخاب شد که بنده هم جزئش بودم و آقای حسنعلی خان هم بودند، برای این که نظریاتی در این باب نمایند. اقداماتی که از طرف دولت اظهار شد، به واسطه این که حکومت تقریباً معین شده بود و قشون هم به طور کفایت در مقام حرکت هستند و یک دو فرع مخصوص که در همدان قبل از وقت معین شده بود، به آنها هم امر شد که از آن طرف حرکت نمایند و بیایند به قم، که از این طرف هم حکومت حرکت کند و برود. و تأمینات هم در فارس مخصوصاً این ایام در شهر و اطراف در کمال خوبی برقرار است. و نایب‌الحکومه هم به خوبی توانسته است که از عهده تأمینات برآید. بنده عرض می‌کنم که مردم ایران بعد از این صدمات فریاد می‌زنند که زنده باد استقلال ایران! و هیچ منتظر نیستند که بعضی جراید انصاف‌کُش درباره ایران این طور اظهارات بکنند. **پاورقی‌ها:** [۱] نماینده فارس در دوره دوم مجلس شورای ملی [۲] معقب: دنباله [۳] واژه فرانسوی انقلاب [۴] در اصل: سکونت [۵] آمار [۶] در اصل: اختلافی