نمی‌دانیم با این جواب متین پرمغز که مشحون از کیاست است و با منتهای نزاکت و کمال، ملاحظه کلیه اشتباه‌کاری‌های دیپلمات روس را رد فرموده‌اند، آیا دیپلمات مذکور پیش پای خود نشسته، مانند غریق از تشبث به هر حشیش دست خواهد کشید یا خیر؟ دیپلمات روس بداند که از این خلاف قاعده و جسارت‌های واضحه که با مقام منیع ریاست روحانی اسلام اختیار کرده و به غیر قانون طرف شده، سودی نخواهد برد؛ چه، مقام منیع ریاست روحانی اسلام نه تنها دارای جنبه ریاست اسلامی - که مافوق جمیع سیاسیات است- می‌باشند، بلکه دارای سیاسیات بر وجه کنونی و از اوضاع عالم هم باخبر هستند. دیپلمات روس بداند که از این مخابرات تهدیدآمیز به مقام منیع ریاست روحانی اسلام به جای سود، زیان حاصل خواهد نمود. عجبا! این دیپلمات محترم نمی‌دانیم تا چه درجه به خیال خود مقام منیع ریاست روحانی اسلام را از سیاسیات و اوضاع عالم بی‌بهره دانسته که علناً مقاصد مهمه سیاسی - که باید در هزاران پرده مستور باشد - با منتهای بی‌ربطی الفاظ و کمال خشونت ابراز می‌دهد؟ عجب‌تر آن که از این مکتوب بی‌ربط غیرمرغوب، منتظر نتیجه مرغوب هم است! دیپلمات روس بداند که مقام منیع ریاست روحانی اسلام نیکو پی به مقاصد روسیه در ایران برده و از تاریخ اضمحلال ملل اسلامیه که عمده‌اش به واسطه عصبیت مذهبی روسیان شده، و وصایای پطر کبیر که سرمشق سیاسیات دویست ساله روس است، واقف و به مقتضیات کنونی اسلام و ایران به خوبی مطلع‌اند. دیپلمات روس بداند که مقام منیع ریاست روحانی اسلام مقتضیات مجاهده اقتصادی و مدافعه حقوقی ایران را قسمی دانسته‌اند که به هیچ زبان نمی‌توان بر آن موالی امر را مشتبه ساخت. ریاست روحانی اسلام حشمت و عظمت و قوت و قدرت روس را که آن دیپلمات به بیانات بی‌ربط اظهار نموده، قبل از وقت دانسته، اقدام به هر امری که وظیفه مقامیه خود دانند خواهند نمود. مقام منیع ریاست روحانی اسلام به خوبی دانسته‌اند که بازارگاه امتعه [۲] روسیه به واسطه گرانی و نامرغوبی، امروزه منحصر به ایران است و اگر ایرانیان جداً به ترک امتعه روس قیام نمایند، شیرازه تجارت روسیه یک دفعه پریشان می‌گردد، و دانسته‌اند مجبوریت روسیان را در خریداری امتعه ایران، بر خلاف مجبوریت ایرانیان در ابتیاع [۱] امتعه روس، یعنی خریدار امتعه ایران بسیار و خریدار امتعه روس در خارجه منحصر به ایران است. و هرگاه به قول دیپلمات روس معاوضه بالمثل هم بشود، از طرفین نقصان روسیه و نفع ایران مقصود است. مقام منیع ریاست روحانی اسلام به زبان مبارک خود بیان فرموده که ما در وظایف مقامیه و تکالیف شرعیه - و فرض صحت اقوال شما - نمی‌توانیم مضرات مالیه را دلیل سکوت خودمان در اضمحلال مملکت اسلام که شما مد نظر گرفته‌اید قرار دهیم، و نیز رد کرده‌اند قول دیپلمات مذکور را که می‌گوید در صورت حکم به جهاد، شیعیان ایران تاب مقاومت با روس را نخواهد آورد، و تصریح فرموده‌اند که در صورت لزوم، صدور چنین حکم اختصاص به ایران نخواهد داشت و به ترتیبات لازمه که توسعه دائره این حکم را بدهد، اقدام شده و در جمیع مسلمانان عمومیت پیدا کرده حکم به حاکم حقیقی خواهند سپرد. مقام منیع ریاست روحانی اسلام دانسته‌اند که مقتضیات سیاسی کنونی دنیا دولت روس را بدون هیچ حق مشروع اجازه نمی‌دهد که بیش از این بی‌حسابی و حقوق‌شکنی را در حق ایرانیان روا دارد، و ملتفت‌اند که هرگاه ایرانیان مجبور به خریداری نعم‌البدل [۲] مال روس از اروپا شوند، روسیه بر حسب معاهدات اقتصادی با سایر دول اروپا نمی‌تواند جلوگیری از مال‌التجاره که برای عبور از خاک آنان می‌فرستند بنماید، و بر فرض کامیابی هم در کمال سهولت امتعه ضروریه از اروپا از سرحدات دیگر وارد تواند گردید، ولو مصارف کرایه (که آن هم در جیب ملت خواهد بود) امتعه سائرین ارزان‌تر وارد ایران خواهد گردید و مجاری بسیار برای دررو [۳] امتعه ایران پیدا خواهد شد. و بزرگترین اسباب ترقی تجارت و صنعت ایران بهترین سد ابواب بهانه‌جویی روس همانا مجاهده اقتصادی است که حکم بر آن صادر شده است. در جواب تهدید دیپلمات روس، مقام منیع ریاست روحانی اسلام با منتهای نزاکت مدلل داشته‌اند که در صورت لزوم صدور حکم به مجاهده دفاعی، روسیان صرفه نخواهند برد و به عوض نفع نقصان خواهند یافت. و دولت روسیه بر فرضی هم که حکم مجاهده دفاعی منحصر بر ایرانیان باشد، از عهده هیجان شصت کرور [۴] شیعیان ایرانی بر نتواند آمد. مقام منیع ریاست روحانی اسلام با یک بیانی که عوالم اسلامیت را متنبه نماید به دیپلمات روس جواب می‌دهند که ما به خوبی دانسته‌ایم که آنچه بر اسلام و ایران آورد همانا مرعوبیت‌های بیجا بوده و به این سخنان بی‌مغز و تشرهای بی‌مزه، از این و بعد اسلامیان عموماً و ایرانیان خصوصاً مرعوب ابهت و اقتدار موهومی روس با سایر متجاوزین به حقوق مشروعه‌شان نخواهند گردید. الحق، اجوبه [۵] متینه مقام منیع ریاست روحانی اسلام، به دیپلمات محترم روس به اندازه‌ای دارای نزاکت است که جای تنقید [۱] برای دوست و دشمن نگذارده و اتمام حجت به دولت روس فرموده، بر عالمیان مدللانه ثابت نموده‌اند که اسلامیان را عموماً و ایرانیان را خصوصاً و ریاست روحانی اسلام را بالاخص تعصبات مذهبی نیست، و این احکام صادره، تمام از وظایف ملیه و مقامیه و اصول محافظه سیاسیه است و با آن همه اجحافات روس و صبر ایرانیان اگر باز هم دست از زیادتی کشیده و به همان حقوق مغصوبه یا غیرمغصوبه که در دوره استبداد در ایران حاصل نموده، قناعت ورزد، ایرانیان با کمال سلم‌خواهی و صلح‌جویی، ترک مراودات اقتصادی و سیاسی با وی نخواهد نمود. و در صورتی که روسیه به اضمحلال اسلام قد علم کرده و بخواهد جای خالی اقصای شرق [۲] خود را از ایران حاصل کند، جز از ترک سیاست و تجارت با او چاره نخواهیم داشت و به آخرین وظیفه خود قیام نموده، خواهیم گفت لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم. ای ایرانیان غیور! ای غیرتمندان وطنخواه! ای وطنخواهان اسلام‌پرست! درست در مراسله [۳] کنسول روس که به مقام منیع ریاست روحانی اسلام نوشته غور کرده، از خیالات روسیان واقف گردید. دولت روس بر حسب مسلک دیرینه خود هر کجا که قدم پیش نهاد، تا وقتی سر نخورد، \[قدم] باز پس نگذارد. شما را است که به وظیفه ملیه و تکالیف دینیه و اماره [۴] حب وطنیه خود قیام نموده، حکم مقام منیع ریاست روحانی اسلام که پیشوای دین و دنیای شما است حمایت کرده، در اجرای احکام آن مقام منیع، از مال و جان دریغ ندارید که خیر دنیا و آخرت شما در آن است. اینک که قیام به مجاهده اقتصادی نموده و به وظیفه ملیه عمل کرده و حکم مقام منیع ریاست روحانی اسلام را به موقع اجرا آورده‌اید، مبادا سستی و توانی کرده، خصم را بر خود چیره‌تر سازید و بدانید که اگر در اجرای این حکم مقدس - که بزرگترین وظیفه ملیه شما است - کوتاهی کنید، اعم بر این که در نزد جمیع ملل حیه [۵] سرشکسته و بدنام به بی‌حسی و بی‌دیانتی خواهید شد، هم دین‌تان خواهد رفت و هم دنیایتان، هم ناموس‌تان بر باد خواهد شد و هم عزت‌تان، و همین موقع است که در حق‌شان صادق خواهد آمد: \[قُل] لَن ینفَعَکُمُ الفِرَارُ إِن فَرَرتُم مِنَ المَوتِ أُو القَتل وَ إذّا لا تُمَتَّعُونَ إِلا قَلِیلاً [۶]. **پاورقی‌ها:** [۱] اشاره به پاسخ نامه دیپلمات روس توسط آخوندخراسانی، مورخ قبل از ۲۷ شوال ۱۳۲۸ ق است. [۲] جمع متاع: کالاها [۳] خریداری [۴] نعم‌البدل: جایگزین بهتر [۵] صادرات [۶] شصت کرور: سی میلیون [۷] جمع جواب [۸] نقد کردن [۹] اقصای شرق: شرق دور [۱۰] نامه [۱۱] نشانه [۱۲] زنده [۱۳] احزاب، ۱۶: (ای پیامبر!) بگو: اگر از مرگ یا کشته شدن بگریزید، گریز برای شما سودی نخواهد داشت و در آن هنگام جز اندکی (از دنیا) برخوردار نخواهید شد.