قال علیه‌السلام [اِنّ الاِسلامَ] بَدَاَ غَریباً وَ سَیَعوُدُ [غَریبأً] کَما [بَدَأ] [۱] غریب اگرچه دور افتاده از وطن را گویند، لیکن در حقیقت غربت - نظر به ملازمه اغلبی اشراب - به معنی ذلت شده و به همین ملاحظه، در اکثر مواقع، غریب مرادف ذلیل و مقارب‌خوارمایه و مجهول‌القدر به شمار است، و به این نظر است که هر مجهول‌القدر را اگرچه در موطن خویش غریب توان گفت، چه از سنخ اعیان باشد یا از جنس معانی؛ چنانچه عالِم مهجورالمراجعه [۳] و مصحف متروک‌التلاوه [۴] و مسجد متروک‌العباده [۵]، در لسان اخبار ائمه اطهار (ص) غریب نامیده شده و بنابراین غربت اسلام نیز عبارت از مجهولیت قدر و مهجوریت شئون اسلام خواهد بود. در این مقام اگر غور [۶] کنیم خواهیم یافت که هیچ سیاح جهان‌دیده و هیچ ملت ذلت کشیده و هیچ مملکت مخروبه و هیچ سلطنت مغلوبه وهیچ دولت مقهوره و هیچ حقیقت مهجوره و هیچ پیر سالخورده و هیچ غریب سرد و گرم چشیده، به قدر اسلام گرفتار تطورات روزگار فانی و سرگذشت ایام زندگانی نگردیده. افزون از یک هزار و سیصد و اند [سال] است که آفتاب عالمتاب اسلام از افق ام‌القری طالع و از مشرق بطحا ساطع و به انوار مضیئه [۷] خویش آفاق عالم را روشن نموده و ظلمات جهل و جاهلیت را که سال‌های دراز، حجاب چهره حقایق بود سترده و راه سعادت دنیا و آخرت را به گمشدگان وادی ضلالت نموده است، و در این مدت هیچگاه به تفاوت ابواب از طی منازل اِغتراب [۸] آسوده نبوده. مصیبت‌های اسلام در صدر اول و بدو وجود، بر آشنایان به تاریخ اسلام پوشیده نیست. مراحل غربت و فجایع مصیبتی که لطیفه ملکوتی اسلام را بعد از رحلت حضرت خیرالانام هم در عالم شهود مشهود شد، از موضوع بحث ما خارج است. فقط سخن در مدارج عزت و مراحل غربتی است که شکوه و شئون صوری اسلام را به اختلاف اعصار و دهور [۱] دریافته. همه می‌دانند که وقتی بود که هر چند لطایف ملکوتی اسلام در عوالم غربت سیر می‌کرد، باز سَطوت [۲] صوری آن، ملوک فرس و روم را حَتّی یُعطُوا الجزیَهَ عَن یَدٍ وَ هُم صاغِرُونَ [۳] در نزد احکام جهان‌مطاع خویش خاشع داشت. دیگر وقت نیز منتهی درجه تنزل صوری اسلام که حمل آن بر علماءِ اعلام گرانی می‌کرد، خروج چند تن، زینهاری از شرایط زینهار بود، چنانچه محی‌الدین ابن عربی به الغالب بامرالله کیکاوس، صاحب بلاد یونان نوشت: وَ مِن اَشَّدَ ما یَمُرُّ عَلَی الاِسلام وَ المُسلِمینَ وَ قَلیلٌ ما هُم رَفَعُ النَّوامیس وَ التَّظاهُر بالکُفر وَ اِعلاءِ کَلِمَهِ الشّرکِ وَ رَفعُ الشّروطِ الّتی اشتَرَطَها عُمَرُ بن الخَطَابُ عَلی اَهل الذُّمَهِ [۴]. معلوم است هر نویسنده مسلمان که به این مقام برسد، آتشی از تِذکار [۵] آن ادوار و تکرار این اشعار در کانون سینه او مشتعل خواهد شد که فکر و قلم او را در هم خواهد سوخت و از شرح مقایسه روزگار ماضی و حال عاجز خواهد ماند. این نیز معلوم است که اینگونه حکایات در انظار تربیت‌شدگان این اعصار به منزله افسانه موهومه خواهد نمود که نقالان از پادشاه پریان نقل می‌کنند. ای کاش تذکار اینگونه حکایات، مسلمانان زمان ما را عظمت شکوه اسلامی خویش یادآوری می‌کرد و اگر به فکر اعاده شوکت خویش نمی‌افتادند، لااقل فکر می‌کردند شاید در طی تبادل افکار، گلیم خود را از آب می‌کشیدند، و اگر قصور همت آنان را از بی‌چونی علت آن عظمت و این ذلت باز می‌داشت، لااقل به عظمت سابق خود می‌بالیدند و بر ذلت حالیه خود می‌نالیدند. درد اینجا است که می‌ترسم در جمله متنفذین مسلمانان و مصادر امور اسلام و اسلامیان - که ملت اسلام امیدواری حفظ بیضه [۶] اسلامیه را از اقدامات کافیه ایشان دارند - کسانی باشند که از استماع این حکایات به یاد نیاکان پاک خویش بیفتند و کف افسوس به هم سایند و فریاد واذِلاه [۷] از نهاد جان برآرند، که چگونه نیاکان پاک آنان در آن دوره مظلمه دچار [۸] اِقتراحات [۹] چند تن عرب بی‌پا و سر بودند. اگر خدای نخواسته چنین باشد اسلام و اسلامیان کَالمُستَجیرُ مِنَ الرّمضاءِ اِلی النّار [۱] خواهند بود و ملجأ و مآبی از برای اسلام و اسلامیان نخواهد بود. ولی چون هنوز بحمد الله علماءِ اسلام که پشتیبان دین حنیف‌اند، بالمَره [۲] از نفوذ کلمه نیفتاده‌اند، مصادر فعلیه نیز از اینگونه آلایش منزه و همه بحمد الله مسلمان‌اند و مقصد و مقصودی جز اعلاءِ کلمه اسلام ندارند، در این صورت باز هم مأیوس نباید بود و باید فکر کرد علما، وزرا، وکلاءِ ملت، دولت، همه باید فکر کنند و موقع فراغت خود را از فکر موقعی بدانند که تمامی قوای اسلامیه و حدود الهیه و سیاسات ملکیه را در مجرای خود جاری و در حد خود محفوظ بینند؛ و تا یک سر موی از محل خود منحرف است، فکر خود را در بازگشت آن به محل خود به آخر برسانند. ولی اولا، باید فکر صحیح را از سَقیم [۳] امتیاز داد تا عمر گرانبها را در فکر باطل نیش‌غولی تلف نکرده باشیم؛ یعنی باید از برای فکر خود، یک معیار و محکی قرار داده. شک نیست که معیار فکر صحیح عرض بر کتاب خدا و سنت رسول است. پس، اگر بزرگان علما که عارف به مقتضیات وقت‌اند تطابق آن فکر را با کتاب و سنت تصدیق کردند، باید به مواقع اجرا گذاشت، اگر نه فکر دیگر باید کرد. و چون دین اسلام حاوی جمیع شئون دنیا و آخرت و سعادت ملک و ملت است، در سیاسات ملکی نیز ما نمی‌توانیم تکیه‌گاه افکار خود را غیر از قواعد اسلام بدانیم. به عبارت اُخری [۵]، اسلام مثل سایر ادیان نیست که موضوعات آن منحصر به اخلاق و عبادات و عادات باشد و مُنتحلین [۶] آن در سیاسیات محتاج به دیگران باشند. اسلام علاوه بر اخلاق و عبادات، تمامی قواعد سیاسی و اقتصادی را داراست. اسلام خراج دارد، مقاسمه دارد، احیاءِ اموات دارد، سبق و رمایه دارد، مرابطه دارد، محافظه دارد، جهاد دارد، دفاع دارد، حدود دارد، دیات دارد، قصاص دارد، تقاص دارد، حبس دارد، تعزیر دارد، تغریم دارد، تحجیر دارد، قضا دارد، شهادات دارد، سهام دارد، غنایم دارد، خمس دارد، زکوه دارد، حقوق دارد، اِرزاق دارد، ارشاد دارد، وصیت دارد، قرض دارد، عاریه دارد، حواله دارد، هبه دارد، هدیه دارد، صله دارد، صدقه دارد، تنظیف دارد، تنسیق دارد، تنظیم دارد، تجارات دارد، معاملات دارد، صلح دارد، بیع دارد، اجاره دارد، مقاطعه دارد، مضاربه دارد، مزارعه دارد، مسافات دارد، سکنی دارد، عمومی دارد، اجتماعات دارد، مراودات [دارد]، مشاورات دارد، تدبیر منزل دارد، سیاست مُدن دارد، تعلیم اولاد دارد، آداب دارد، سنن دارد، امر به معروف دارد، نهی از منکر دارد، و بالاخره اسلام همه چیز دارد و محتاج به هیچ چیز نیست. و به عبارت دیگر، اسلام هم دین است و هم دولت، هم سلطنت است و هم شریعت، هم دنیا است و هم آخرت. همه می‌دانند که اروپاییان قبل از اسلام هیچ نداشتند، هر چه موجبات ترقی دارند از اسلام گرفته‌اند. ما هم با حق و حقیقت هیچ معادات [۱] و عصبیت [۲] نداریم، هرچه از موجبات ترقی و تعالی در آنها یافتیم که مانع اسلامی نداشته باشد، باید از آنها اخذ کنیم و در موقع اجرا بگذاریم؛ بلکه تقلید صحیح را در امور نافعه لازم بدانیم تا از حریف باز نمانیم؛ ولی اگر مانع شرعی اسلامی داشت، اگرچه متفقّعلیه تمام دول باشد، جز به عنوان بدعت [۳] و ضلالت نمی‌توانیم شناخت. پلتیکهای تازه فرنگی‌مآب‌ها هم در تغییر عنوان فایده نخواهد داد، همانطور که پلتیک‌های کهنه ناصرالدین شاه در تبدیل لباس فایده نبخشید. بدعت، بی‌ثبات است اگرچه از دهن توپ در آید. ظلم، آخر ندارد اگرچه از دولت مشروطه بزاید. تبعید آقا سید جمال افغانی و کشتن صد مثل او، آخر حرف‌های حسابی او را صورت داد، تبعید آقا میرزا اسمعیل هم آخر حرف حسابی او را صورت خواهد داد. پس، باید فکر صحیحی کرد. هر کس نظر بی‌طرفی به ایران بیندازد، خواهد دید که ایران از بدو مشروطیت ترقی نکرده سهل است، هر روز نفرت قلوب و سلب امنیت جلب می‌کند. کمتر اداره از ادارات جدیده، داخل ولایتی شد که جلب نفرت و سلب امنیت نکرده. این که از نظمیه اظهار رضایت و از عدلیه شکایت می‌کنند، یا از عدلیه رضایت واز نظمیه شکایت دارند، رضا و شکوای نسبی است که بعد از تحلیل، راجع به شکایت از کل است. پس، باید جهت را پیدا نمود و جلوگیری کرد. طهران را هم نباید مقیاس مملکت قرار داد. به خوش رقصی‌های مخبرهای مخصوص جراید هم نباید خام شد. نفرت‌های عمومی از بدو سلطنت قاجاریه اول سرّی و بعد از صد سال نجوایی و بالاخره بلوایی شد. نفرتی که از اول غوغایی باشد، زود بلوایی می‌شود. پس، باید فکر کرد و مرض را شناخت و در صدد علاج برآمد. اگر عیب زیر سر پارتی‌سازی [۵] و چپ و راست بازی است، باید موقوف کرد. اگر قوانین مطابق شرع نیست باید تغییر داد، اگر مطابق هست و مردم نمی‌فهمند، باید به مردم فهماند و نباید گفت مردم جاهل هیچوقت به طبع خود زیر بار قانون نرفته‌اند، قانون را باید با سرنیزه به حلق خلق فرو کرد. راست است قانون را باید با سرنیزه به موقع اجرا گذاشت، ولی باید اول حُسن آن قانون را به مردم فهماند، و در مملکت اسلامی فهماندن حسن قانون، جز به فهماندن تطابق آن با قواعد اسلام راه دیگر ندارد. آن وقت طرف قانون - بر فرض وجود - آحاد خواهند بود نه نوع، و آحاد است که قانون را با سر نیزه باید به حلق او فرو کرد. نوع، مثل عصای، موسی است که نیزه‌ها را فرو می‌برد و خم به ابروی خود نمی‌آورد. به عبارت اُخری، آحاد وقتی می‌توانند با نوع پنجه بگیرند که وجود جمع‌الجمعی و رب‌النوعی و یلی‌الربی [۱] و صورت‌الحقی داشته باشند، مثل انبیا و اولیا که اگر صد هزار پیغمبر مغلوب شد، بالاخره غالب است. کشتن سید الشهدا (ع)، غلبه او را بر تمام آفاق و انفس تا روز قیامت ظاهر کرد. صد هزار طفل کشته شد، باز موسی ظاهر و بر فرعون غالب شد.َ و اللهُ مُتِمُّ نُورهِ وَ لَو کَرهَ الکَافِرُونَ [۲]. **پاورقی‌ها:** [۱] اسلام در غربت شروع شد و دوباره همانگونه که شروع شد، غریب می‌شود. (خطبه ۱۸۲ نهج‌البلاغه) [۲] کذا فی الاصل [۳] عالم مهجور المراجعه: عالمی که از مراجعه به وی دوری کنند. [۴] مصحف متروک التلاوه: کتاب مقدسی که خوانده نشود. [۵] مسجد متروک العباده: مسجدی که در آن عبادت بجا آورده نشود. [۶] بررسی [۷] درخشان، تابان [۸] دور ماندن و بر کنده‌شدن از وطن [۱] جمع دهر: روزگاران [۲] ابهت [۳] توبه، ۲۹: تا به اختیار خود، در حالی که خوار و ذلیلند، جزیه بپردازند. [۴] از سخت‌ترین چیزهایی که بر اسلام و مسلمین گذشته است - در حالی که تعداد آنان بسیار کم بود - از بین بردن نوامیس و خودنمایی کردن کفر و سروری کردن کلمه شرک و از بین بردن شروطی است که عمر بن الخطاب برای اهل ذمه گذاشت. [۵] یادآوری [۶] اساس [۷] ای وای بر این ذلت [۸] در اصل: دوچار [۹] خواست‌ها [۱] (مترادف فارسی): از چاله در آمد به چاه افتاد. [۲] به یک باره، به طور کلی [۳] نادرست [۴] خرافی، موهوم [۵] دیگر [۶] پیروان [۱] پهلوان‌خدایی [۲] صف، ۸: خدا کامل کننده نور خود است، گرچه کافران خوش نداشته باشند.