خدمت باسعادت هیئت محترمه علمیه نجف اشرف زادَ اللَهُ شَرَفها عرض می‌شود: کتب فقیهه، اغلب با زبان عربی و اکثر از خواندن، خاصه فهمیدن اصطلاحات محروم هستند و اهتمامی که از جانب مقلدین اساطین[۳] بر مسائل عبادات شده، عشری از آن بر سایر مسائل مصروف نگردیده. اگرچه جزییات حوادث، غیرمحصور و باب اجتهاد، ممتنع‌الانسداد[۴] و از وجود مجتهد حی استغنایی نیست، اما اگر سایر مسائل نیز مانند عبادات، مشروحاً و مفصلاً با فروع متصوره و ممکن‌الاستیفاء[۵] تدوین و طبع شود، خیلی اسباب سهولت کار خواهد شد؛ مخصوصاً پاره‌ای مسائل عام‌الابتلاء[۶] هست که غالباً محتاجٌ الیه عوام بوده و دائماً استفتا می‌نمایند. و اگر فتاوای حجج‌الاسلام که مُقلَد عامه هستند، در دست و شیوع عام داشته باشد، سائل و مسئول هر دو آسوده خواهند بود. در این باب آنچه به عقل قاصر می‌رسد این است که حضرات آیات‌الله مُدّ ظلهم العالی، حکم فرمایند که مسائل متعلقه به مکاسب و قضا و شهادات و غیره با ملاحظه شروطی که عرض خواهد شد، تدوین و از نظر شریعت مُخبر[۷] گذرانیده، تصدیق نمایند تا در میان عموم منتشر شود، عوام و خواص از او بهره‌مند گردند. ملاحظات معروضه به نحو ذیل است: اول، با زبان فارسی وضع و سهل‌العباره[۸] باشد. دوم، مرتب به نمره و فصل باشد. سوم، مسائل از هم جدا شده. در یک بند و در مسئله بیشتر ذکر نشود. چهارم، بر فروع مندرجه در کتب فقهیه قناعت نفرموده، بلکه فروعاتی که عوام با مرور ایام مبتلا شده و سؤال کرده‌اند و در بعض سؤال و جواب‌ها درج است، تحت نظر دقت گرفته، حکم مسئله بدون تعرض[۱] به ترتیب و کیفیت سؤال تعرض نمایند. و خیلی معین[۲] است برای این مطلب کتاب جامع‌الشتات میرزای قمی و سؤال و جواب حجت‌الاسلام اصفهانی و حاجی ملا محمد اشرفی رحمهم الله؛ بلکه قناعت بر آن نکرده، آنچه ممکن است تعمق شده، فروع متصوره و محتمله را به قدر مقدور استیفا و تشقیق[۳] و شقوق و اِقسام نمایند، چنان که مرحوم حاج شیخ جعفر شوشتری در مسائل فرموده. پنجم، تبعیت ارباب کتب معموله فقهیه را لازم ندانند و فروع متعلقه بر موضوع واحد را در ابواب متعلقه ایراد ننمایند؛ مثلاً احکام متعلقه بر اولیا و مولی‌علیهم[۵] را در کتب فقهیه؛ هر فرعی را به اقتضایی نوشته‌اند که احاطه بر فروع و تذکر محل ذکر آن مخصوص فقها است؛ و چقدر مستحسن است که چنان که بابی برای وکالت مخصوص کرده‌اند، بابی هم برای ولایت مخصوص نمایند و اقسام اولیا را از اولیای عامه و خاصه به استیفای احکام و تکالیف و تعیین مقدار سلطنت آنها و هکذا اقسام مولی‌علیهم را با ملاحظه جمیع فروع ذکر نمایند. و مضایقه نیست که در سایر مواقع لازمه که ذکر فرعی از فروع می‌شود، اخطار شود که رجوع به فلان فصل نمایند. ششم، فصول وبندها را از هم جدا و به طرز جدید معمول نوشته شود. هفتم، سایر مجتهدین عظام اگر نظر خلافی داشته باشند - مانند رساله عملیه عبادات - درحاشیه یا ذیل صفحه به علامت نمره و عدد، توضیح فرمایند. هشتم، اگر قناعت بر واجبات و محرمات بشود، بهتر است. نهم، مختصر فهرستی در صدر کتاب برای آسان پیدا کردن ابواب و فصول، معین نمایند. اگر معروضات حقیرانه را با ترتیب کتب فقهیه موازنه فرمایند، تصدیق خواهند فرمود که آنچه تصور شده، چقدر سهل الوصول‌تر است. زیاده عرض نمی‌کند و السلام خیر ختام. امضاء محفوظ دره النجف حوزه علمیه نجف اشرف به کمال مسبوقند که امروزه اولین وظیفه ایشان تشکیل جمعیتی است مخصوص، به جهت انجام این مقصود مهم که دارای سه قوه باشد: ۱. قوه تصرف، که در استنباط فروع مُستحدثه از مدارک و تطبیق با قواعد فقهیه، به طوری که با مذاق جمهور فقهاء، رضوان الله علیهم، ملایمت تامه داشته باشد؛ با رعایت و ملاحظه حقوق سیاسی امروزه ملک و ملت اسلام، که چه بسا تجویز و تحریم موضوعی، موجب ضعف اسلام و تقویت کفر گردد؛ چنان که در قضیه تنباکو استیلای کلمه انگلیس بر ایران منشأ تحریم دخانیات گردید. ۲. قوه تتبع، که احاطه تامه به جمیع ابواب و فروعات فقهیه داشته باشد؛ چه، البته معلوم است که در ذکر و تعرض[۱] فروع، میزانی مضبوط در دست نبوده و چه بسا در فرع، متعلق‌به یک موضوع در طی دو باب مختلف طرح شده که بدواً ذهن غیر فقیه متتبع هرگز منتقل نخواهد شد؛ و این مطلب هم مخفی نماند که این قوه تتبع بایست جداً در تحت نظارت قوه متصرفه باشد که مخصوصاً مَلحَظ[۲] و منظر[۳] فقها رضوان الله علیهم را در تذکار[۴] فروع در تحت عنوانی بدون مناسبت جلیه[۵] تعقیب نماید و پس از جولان انظار ثاقبه[۶]، صحت و سقم ایراد آن را در آن موقع تصدیق فرمایند. ۳. قوه انشاء، که در تقریر و تعبیر از اصلاحات فقهیه بر حسب تفاهم عصر جدید، در کمال سهولت و سادگی آشنا باشد. گرچه تشکیل این جمعیت با ملاحظه قوای سه‌گانه به طوری که بتوان آتیه روحانیت اسلام را از اثرات این جمعیت تبریک گفت، بدون یک مؤنه[۷] کافی به مقدار تعیش[۸] اعضا و مصرف وافی از برای نشر تصنیفات و تألیفات ایشان، هرگز صورت نخواهد گرفت؛ و امروزه از همت ارباب ثروت مسلمین، به هیچوجه ترقب[۹] اقدام در این گونه از امور لازمه، خیریه نیست. ولی رجاءٍ کامل از اقدامات سَنیه[۱۰] ریاست روحانی مذهب جعفری، چنان است که پس از تصفیه اوضاع ایران و رفاهیت خاطر عاطِر[۱۱]شان از استخلاص مملکت اسلامی از چنگال قشون روس، توجهی به تأسیس و تشکیل این جمعیت فرمایند و تمام همت والای خود را در انجام آن به ترتیب یک نظامنامه که حاوی وظایف اعضا کَماً و کیفاً باشد اِعمال و مصروف دارند؛ چنان که مشیخه[۱۳] اسلامیه حضرت سماحه[۱۴] محمدکاظم افندی دام ظله العالی، به تشکیل جمعیتی مشتمل بر هشت نفر اعضا، اقدام فرموده و تصفیه امور روحانیت ملت عثمانی را به ضمانت صدارت عظمی در اجرای آن به عهده گرفته‌اند؛ از آن جمله این که تمام قضات عثمانی - علی اختلاف مراتبهم - از ولایت و متصرفی و قائم‌مقامی و مدیری، بایست در این جمعیت امتحانات مراتب علمی و عملی خود را داده، پس از تصدیق جمعیت و امضای مشیخه اسلامیه به مأموریت لایقه به مقام علمیت نایل و موفق خواهد شد. **پاورقی‌ها:** [۱] در صدر مقاله نوشته شده است: مکتوب یکی از علمای واقف به مقتضیات عصر امروزه به حضور هیئت علمیه [۲] خداوند بر شرف و بزرگی آن بیفزاید. [۳] مجازاً: بزرگان، برجستگان. منظور، مراجع هستند. [۴] غیر قابل بسته شدن [۵] قابل دسترسی [۶] مورد رجوع عموم [۷] منظور از شریعت مخبر، فقهایی هستندکه به احکام شرعی اشراف داشته باشند. [۸] سلیس، عبارت روان [۹] پرداختن [۱۰] کمک کننده [۱۱] شکافتن [۱۲] تقسیم‌بندی [۱۳] صاحب تولیت [۱۴] در نظر گرفته شده، لحاظ شده [۱۵] دیدگاه [۱۶] یادآوری [۱۷] واضح، آشکار [۱۸] جولان انظار ثاقبه: بررسی افراد صاحبنظر [۱۹] ارزاق و آذوقه [۲۰] زندگی کردن راحت [۲۱] انتظار داشتن [۲۲] نیک، عالی [۲۳] عاطر: ارجمند [۲۴] در اصل: و إعمال [۲۵] عالم بزرگ دینی [۲۶] جناب [۲۷] حوزه نجف و فلسفه تجدد در ایران، ص ۴۵۱-۴۵۴؛ به نقل از: دره‌النجف، س ۱، مورخ اول ذیقعده ۱۳۲۸ ق.