کمتر نقطه‌ای است در صفحه کره که دارای قوای مادی و معنوی عربستان ایران باشد. گذشته از نصفتین شط کارون و اراضی اهواز که قُطر ذَهَبش [۲] خوانند، و به واسطه خرابی سد معروف در ردیف بیابان‌های قَفر لم‌یزرع [۳] محسوب است، محیط شیخوخیت [۴] محمره [۵] از دهنه فاو [۶] تا قرب [۷] بصره، و از طرفی تا ناصریه، قطعه زمینی است خالی از موانع فلاحت و واجد همه مقتضیات زراعت، که از آن جمله مشروب شدن تمام این قُطر است در هر شبانه روز ۲ مرتبه به واسط نقصان و فَیَضان شط‌العرب که نتیجه جزر و مد دریا است. و اگر هر آینه یک نفر مربی دلسوز فقط رسیدگی به غَرس [۸] و تخم‌افشانی این اراضی نماید، یا این که رنجبرانی که خودشان بدون اِعمال قوه علمیه زراعت و آلات جدیده فلاحت، زحمت و تَعَب، زراعت به همان کَدّ یمین [۱۰] و عرق جبین [۱۱] متحمل می‌شوند مزاحمت ننماید، کرورها بر ثروت ومالیه این دولت افزوده و در کمترین مدتی به پایه یک ایالت بزرگ ایران خواهد رسید. ولی افسوس، قطع نظر از این که این قطعه نفیسه از فرط ظلم و تعدی بر رنجبران و اِهمال‌کاری صاحب کار، به حدی خراب و ویران است که فاصله‌الحد با مملکت عثمانی، همان علامت خرابی و ویرانی است، به واسطه بعض تعدیات فاحشه که از قِبَل اتباع شیخ [۱۲] به عموم قاطنین [۱۳] آنجا می‌رسد، به اندازه‌ای راحت و آسایش عمومی مسلوب شده که هر کس طالب استراحت باشد، مجبور است که خود را به تبعیت دایه از مادر بهتر انگلیس معرفی نماید. و این رشته، رشته‌ای است که اگر خدا نخواسته در آنجا معمول شود، با حقوقی که امروزه از طرف دولت ایران به کمپانی نفت داده شده، طولی نخواهد کشید که قطعه محمّره به بحرین و مسقط و دبی ملحق خواهد شد. و ما یک جزء از مکتوبی که یکی از دوستان مسافرین هند که چندی در محمّره مقیم بوده در کمال تحقیق و بی‌غرضی نگاشته، در این خصوص درج می‌نماییم و پس از آن، ارشادات خالصانه خودمان را نسبت به مقام شیخ محمره عرضه می‌داریم. تعدی و اجحاف [۱] حکومت مستبده محمره، عاقبت سبب شد که بسیاری از اهالی شهر، خود را از اهل بحرین قلمداد و مَضابط [۲] و استشهاد برای خود از بحرین جلب کرده، و از قنسولگری انگلیس پاسپورت تابعیت گرفتند. بعضی‌ها تابعیت خود را آشکار و پاره‌ای مخفی داشته‌اند، و این مسئله متصل در ازدیاد است و از برای حکومت انگلیس راه مداخله و بهانه معقولی پیدا کردند (خدا خانه ظلم را خراب کند). معلوم است وقتی که عرصه را از هر جهت بر مردم تنگ بکنند، بالطبع برای خود چاره می‌جویند. در محمره هر کس بخواهد فی‌الجمله راحت و تعیش [۳] بکند، باید یا گماشتگان شیخ باشد یا بستگی به یکی از گماشتگان او برساند تا حقوقش را محفوظ نماید، بلکه هر نوع تعدی و تجاوز هم به حقوق دیگران بکند، هیچ مجازاتی بر او نیست؛ چرا؟ به جهت این که بستگی به نوکرهای شیخ دارد، باقی مردم از تعدیات و اجحافات ... [۴] زندگی ندارند؛ حتی تجارت و کاسبی در محمره از او نیست و مخصوص گماشتگان و بستگان حکومت است. در شماره ۴۶ حبل‌المتین هم در این باب اشاره شده بود و مخصوص، این اوقات بدتر از سابق تعدی به مردم می‌شود. همه بینیم سال نو و گوییم که یادآر پارسال. افسوس که شیخ محمّره با آن سماحت [۵] فطری وجودت [۶] طبیعی، ابدأ التفات به حرکات اتباع خویش ندارند. چند نفر از خائنین ملک و ملت، اطراف آن را احاطه نموده و عوض آن که مقام شیخ را به الغاءِ [۷] آن وقایع و اصغاءِ [۸] فریاد مظلومین حفظ کنند، به شایعات کاذبه بعض جراید از قبیل کشتی‌سازی و استعداد کذایی ... مغرورش ساخته، خوف آن است که یک دفعه از این غفلت و خیانت به هوش آمده، خود مطلع شده که این قطعه نفیسه اسلامیه از مملکت ایران مجزا و بیدق [۱] حمایت عَبَده [۲] صلیب در آنجا افراشته شود. البته نظر به تنبیهی که ... به عموم سرداران و رؤسای ایران تقدیم نمودیم، مسلّم است عموم، آیه لَهُم فِی الدُنیا خِزیّ وَ لَهُم فِی الاخِرَهِ عَذاب عظیمٌ [۳] مشمول ایشان خواهد گردید. **پاورقی‌ها:** [۱] ستم کردن، ، تجاوز کردن [۲] صورتجلسه‌ها [۳] خوش زیستن [۴] همه جا سه نقطه در اصل [۵] جوانمردی، گذشت [۶] نیکویی، خوبی [۷] در اصل: القاء [۸] شنیدن، گوش دادن [۱] پرچم [۲] بندگان [۳] بقره، ۱۱۴: برای آنان در دنیا رسوایی، و در آخرت، عذاب بزرگی برایشان خواهد بود. در اصل: عذاب الیم. [۲] قطر ذهب: منطقه طلایی [۳] بیابان قفر: بیابان بدون آب و علف [۴] ریاست [۵] نام قدیم خرمشهر [۶] در اصل: فو [۷] نزدیک [۸] درخت نشاندن و چیزی کاشتن [۹] رنج [۱۰] کد یمین: دسترنج، زور بازو [۱۱] پیشانی [۱۲] منظور، شیخ خزعل، حاکم محمره (خرمشهر) است. [۱۳] ساکنین