از وقتی که حکومت صفحه [۱] کرمانشاه به جناب نظام‌السلطنه تفویض شده، مساعی جمیل در تحصیل امنیت که مابه‌الاساس [۲] مملکت است به کار برده‌اند و پس از چند سال، اهالی، آبی به راحتی می‌خورند. ولی چیزی که مایه بسی حیرت و عجب است، این است که: اولاً، التزامی چندان به اصول حکومت شورویه و اِعمال ادارات مملکت مشروطه ندارند و یا این که با این استعداد و فعالیت کذایی که دارا هستند، می‌توانند ادارات را به طرز صحیح، مرکب از اشخاص تام‌العیار [۳] مستقیم‌العمل دایر کنند تا عامه اهالی ملتفت شوند که معنی مشروطیت و حکومت شورویه - که این همه مقام ریاست روحانی در آن سه ساله احکام عدیده [۴] بر وجوب تأسیس و تشکیل این حکومت صادر فرموده‌اند-چیست و مابه‌الامتیاز [۵] آن از حکومت مستبده کدام است. ولی این مطلب را می‌توان براین حمل نمود که در دارالجهلی مثل کرمانشاه و وحشستانی مثل توابع و مضافات آن بلد، تا اراده استبدادیه قاهره نباشد، و چندی حکومت به اطلاق اراده خود عمل نکند، ممکن نیست که مردمان وحشی، تن به حکم او داده و آرام نشینند؛ چنان که در خیلی از ممالک متمدنه هم بسا می‌شود که حکومت از روی نظام و قانون نمی‌تواند از عهده تأمین مملکت برآید، مجبور می‌شود که تا مدتی به قانون اداره عرفیه با حکومت نظامی عمل نماید. ثانیاً، متجاهر [۶] بودن مستبدین در ترویج استبداد و تحصیل [۷] انزجار قلوب عامه از سلطنت مشروطه و حکومت شورویه است؛ و به طوری مستبدین و هواداران ارتجاع در این عصر، حکومت فعال کمال جدیت و نهایت همت در تشویق اذهان عموم ساعی و کوشایند [۸] که می‌توان گفت اگر حکومت فعال نظام‌السلطنه، همت خود را محض ترویج استبداد و صرف استحکام اساس ارتجاع صرف می‌فرمودند، هرگز علمداران استبداد و ارتجاع، بیش از این در تحصیل مقصود نمی‌توانستند بکوشند. فلان شخصی که حکومت عثمانی پس از احراز مفاسد بقاءِ آن در ارض اقدس حسینی - علی ساکنها السلام - حکم به اخراجش نمود و در مدت توقف خود چنان اذهان عامه را از مقام ریاست روحانی و مراجع تقلیدِ خود منصرف نمود که علناً نسبت به آن مقام، مبادرت به جسارت می‌نمودند، حال باید در کرمانشاه با کمال احترام در مساجد معتبره منبر رود و علناً مفاد احکام مقدسه را توهین نماید! [۹] و مثل جناب میرزا محمدعلی اولین ناطق عالِم حریت‌پرور، اسلام‌پرست، وطن‌دوست انزوا اختیار فرماید. عجبا! پس از این همه لوایح و احکام، در این چند ساله که از این ناحیه مقدسه صادر شده و می‌شود، و اساس همه آنها در وجوب و لزوم مشروطیت بر حفظ بیضه اسلام و حراست مملکت مسلمین از دستبرد اجانب منوط بود، حتی آن که کتب استدلالیه هم در این خصوص تألیف و طبع و نشر فرموده‌اند، حالا از سر نو، تجدید مطلع نموده، مشروطیت را مخالف اسلام و مشروطه‌طلبان را بابی قلمداد نمایند، و از طرف حکومت فعالی مثل نظام‌السلطنه، که ذمه‌دار اخلاق و آداب اجتماعیه مردم است، به هیچوجه تعرض نشود و اهتمامی در این باب ننمایند؛ حتی آن که چندی قبل از طرف هیئت محترمه علمیه هم در این خصوص اخطاری شد و جوابی هنوز نرسیده. اداره مجله دره‌النجف که مخصوصاً خاطر حکومت جلیله را متوجه می‌دارد که عطف توجهی در این باب نموده، غفلت را هرگز روا ندارند؛ خاصه پس از آن که به موجب مکاتیب [۱۰] موثقه، نماینده روس وجه گزافی از بانک شاهنشاهی گرفته و به واسطه رئیس پست که مواجب [۱۱] از کیسه رنجبران مسلمین ایران می‌خورد، خدمت به دیگران می‌نماید مشغول می‌باشد... **پاورقی‌ها:** [۱] ناحیه، منطقه [۲] مابه‌الاساس: زیربنا [۳] تمام عیار [۴] بسیار، فراوان [۵] ما به الامتیاز: وجوه تفاوت [۶] کسی که عمدأ کار و عمل خود را آشکار سازد. [۷] به دست آوردن [۸] عبارت، چنین است. [۹] احتمالا، منظور، شیخ محمدمهدی کرمانشاهی است. [۱۰] نامه‌ها، نوشته‌ها [۱۱] حقوق