بزرگترین حادثه ناگوار کبری و بالاترین مصیبت عظمی، که یک دفعه انسان را از سعادت استقلال و شرافت قومیت ایران و ایرانیان مأیوس می‌سازد، همانا واقعه فاجعه قتل یگانه مؤسس مشروطیت، و یکتا حافظ استقلال دین و دولت، حضرت حجت‌الاسلام بهبهانی قدس الله رمسه الشریف است. تفصیل وقوع این واقعه فاجعه، در شب نهم رجب البته در جراید داخله و خارجه به عرض خوانندگان بزرگ رسیده. ولی نکته‌ای که جلب توجه بدان لازم است، این است که همواره کسانی که به انگیزه شخصی خود، یا به تحریک و دسیسه خارجه، خاصه همسایگان جنوب و شمال، در صدد آن بوده و هستند که ملت ایران را در انظار ملل و دول عالم، یک مشت مردمان وحشی آشوب‌طلب قلمداد نمایند و ایرانیان را از جایگاه لیاقت و قابلیت حکومت شورایی مستقل اخراج کنند تا به همین جهت استقلال این ملک و ملت را مضمحل و معدوم سازند، و این قطعه عظیمه اسلامیه را به سایر مستعمرات اروپاییان ملحق کنند، همواره در مقام این بوده و هستند که این مدعای فاسد خود را اثبات نموده، و شواهد قطعیه این مقصود ناروا را به توسط مخبران جراید معتبره خارجه و نمایندگان دول، در تمام مجامع و پارلمان‌های ملل متمدنه عالم منتشر بسازند، چنان که تمام همت محمدعلی میرزا به دستورالعمل علنی روس و انگلیس، در نابودی اساس مشروطیت بر همین بود و تمام جراید داخله ایران که شیوه آنها دشنام دادن و ناسزا گفتن شخص محمدعلی یا خانواده قاجار بود، خطابه خطبا و نطق ناطقین که به همین معنی خبر دادن، به ضمیمه نویسندگان گزارش‌های محرمانه مخصوص، ضبط نموده، به نظر سفرا و نمایندگان دول مقیم طهران می‌رسانید؛ چنان که پس از خرابی مجلس، معلوم شد که اغلب از هتاکین و فحاشین به شخص محمدعلی که به واسطه همین هتاکی‌ها، در نظر ملت فلکزده مشروطه‌طلب و صندوقچه سر آنها قلم رفته بودند، به تحریک و دستورالعمل "انجمن گلستان" بود، تا به آنها بفهماند که ملت ایران قابل مشروطیت و لایق حریت نیستند و تمام حرکات اینها از روی بغض و عداوت با شخص خانواده قاجار است و می‌خواهند به واسطه همین آشوب‌طلبی‌ها، حکومت و سلطنت قاجار را تضعیف نمایند. این بود که در ۲۳ جمادی‌الاول سال ۱۳۲۶ به مقصود خویش نایل آمد و به عنوان تنبیه، اشرار مجلس را اعدام و منفصل ساخت. اکنون هم که ایرانیان، پس از این همه زحمات و مشقات فوق‌الطاقه، که در امتثال اوامر مطاعه مقام ریاست روحانی اسلام متحمل شده تا دوباره به حکومت آزاد مستقل شورایی خود نایل و موفق گردیدند، باز همان دست غیبی که از پس پرده پطرزبورغ، محرک آن همه فتنه‌ها و معلم آن همه تعلیمات به توسط شابشال و پولکونیک بود، در کار است و به وسیله بعضی مجاهدین قفقازی، در پیشرفت این مقصود خانه‌برانداز ایران و ایرانیان ساعی است، و در اغلب نقاط ایران به برانگیختن فتنه و فساد مشغولند، و آنچه در مقاله افتتاحیه، از اهمال قوه مجریه و مقننه گفتیم، نیست و نبوده مگر مستند و منوط به همین محرک و معلم، که همین اهمال کابینه و عدم پیشرفت مجلس را دلیل و برهان بر عدم لیاقت و قابلیت ملت ایران، از برای حکومت شورایی گرفته که سهل است، لیاقت استقلالشان را هم انکار نمایند؛ چنان که همین زمزمه نامبارک، دیر زمانی است در جرایدشان بلند است تا آن که دیدند استنتاج نتیجه از این مقدمه شاید مقداری طول کشد و رفته رفته ایرانیان به هوش آمده و آنها نتوانند به مقصود خود نایل گردند، نقشه این حادثه فاجعه‌آمیز را کشیده تا به یک تیر، دو نشان زده باشند: یکی، اثبات آشوب طلبی ملت را که اینها طالب مشروطیت و هواخواه حریت نیستند، چنان که اولین رئیس روحانی مؤسس مشروطیت و نگهبان حریت را مقتول ساختند؛ دوم، به واسطه فتنه انقلابی که پس از این واقعه، فاجعه رخ می‌دهد و دامنی که خودشان به این آتش فتنه می‌زنند، بفهمانند که حکومت جدید از عهده تأمین مملکت برنیامده، و ما لابدیم که مداخله خود را رسمی نموده، تا آتش فتنه و فساد را بخوابانیم و یک دفعه استقلال ملک و ملت ایران را به تصرف رسمی قشون خود، معدوم و مضمحل نمایند؛ چنان که فعلا علایم فتنه و انقلاب که بهانه‌ای به دست روس افتد، ظاهر و نمایان است. و اگر اداره نظمیه در پیدا کردن قاتلین و مرتکبین اهمال ورزد، و قوای خود را صرف این کار نکند، بدیهی است که لکه ننگی بر استقلال حکومت ایران گذاشته، یک برهان صحیح کاملاً نتیجه‌بخش به دست روس و انگلیس در علیه استقلال دولت ایران داده است. و ما به هیچوجه نمی‌توانیم بازماندگان مرحوم حجت‌الاسلام را به تعزیه و تسلیت مرید، اختصاص داده، با وجود این که در این مصیبت عظمی عامه اهل اسلام، خاصه سلسله جلیله روحانیین و حوزه مقدسه علمیه سهیم و شریکند و احدی را در این بابت خصوصیتی و مزیتی بر دیگران نیست. **پاورقی‌ها:** [۱] حادثه ناگوار، مصیبت [۲] وسیله، واسطه [۳] برانگیختن [۴] نامبارک [۵] آشوب [۶] تصرف [۷] کاملاً نتیجه‌بخش