از مبادی اولیه و قوانین کلیه عقلیه است که قوت نتیجه کثرت، و ضعف قرینه قلت است. ولی ناظر در تاریخ ظهور اول اسلامی می‌ایستد متعجباً در تکدیب این نظریات، چون می‌یابد عکس آن قواعد را در این موضوع، زیرا که در صدر اسلام می‌بیند آن همه قوا و آن فتوحات محیرالعقول و آن شوکتی را که مسلمین در قرون اول پیدا کرده بودند - به درجه‌ای که رعب آنها در قلوب امم و سلاطین آن زمان چنان جایگیر شده بود که هرگاه از یک طرفی صدای نهضت مسلمین شنیده می‌شد، تماماً قالب تهی کرده خود را گرفتار و مقهور آن طایفه می‌دانستند - با آن قلت عدد و جماعت که از برای مسلمین بود، و طایفه‌ای به این کثرت قبلی به این اندازه ضعیف و ناتوان که ابداً قادر بر حفظ خودشان هم نبوده، گرفتار فشار و تضییقات خانمانسوز اغیار[۱] شده‌اند. لکن وقتی که به اِمعان نظر[۲] و دقت ملاحظه شود، به زودی واقف بر سرّ قوت مسلمین و ترقیات باهره[۳] آنها در قرون اول شده و ابداً جای تأمل و تفکر باقی نمانده و از حیرت بیرون آمده، افسوس بر حال فعلی آنها می‌خوریم. و اگر کشف سبب تأخر مسلمین را در قرون اخیره با کثرت جمعیت و انتشار ایشان در شرق و غرب کره ارض بنماییم، حیرت ما به کلی بر طرف خواهد شد؛ زیرا سرّ تقدم مسلمانان در اول امر، راجع به سه اصل - که الساعه در بین ایشان مفقود است - بوده که: اول آنها، اتحاد اقوام و طبقات مسلمانان بود که او از اهم اصول سعادت و ترقی است و لذا اسلاف صالح مسلمین با آن که در انحای متشتته[۵] ارض بودند، معذلک خود را به منزله قلب واحد می‌دانستند، به طوری که جای تدلیس[۶] هیچ مُدلِس[۷] و اِفساد هیچ مفسدی نبود، و تمام مسلمین چون نفس واحد حرکت کرده و غرضی جز نقطه مقصود در آنها یافت نمی‌شد. دوم، اعتقاد عامه و خاصه بر آن که موت در طریق دفاع از دین و اوطان، از اقدس[۸] فضایل مؤدیه[۹] به سعادت ابدیه و اعتقاد به آن که جُبن[۱۰] و تَقاعُد[۱۱] در این موضع، از، بدترین رذایل و رساننده محرومی از سعادت است؛ و از همین جهت صاحبان صبر و اقدام، بخل از ارواحشان نموده و در جمیع حروب متصور اسلام که شهرت دارد، بخل و امساک از جان و مال خود نکرده و خود را به اعلا درجه تعالی و ترقی رسانیدند. سوم، حکم غنائم و تقسیم آن مطابق احکام شریعت در حالتی که پر نمی‌نمودند خزائن را از نقود بدون آن که مالیات یا خراجی تقسیم بر اهالی نمایند، حتی آن کسانی که مانند مسلمانان حالیه که نه درد دین دارند نه حب وطن، برای مجاهد هم به طمع غنائم حاضر می‌شدند. به هرحال تکلیف فعلی مسلمانان، اِعمال این سه مطلب مقدس است تا آنچه را از کف داده‌اند به اضعاف مضاعف[۱۲] تحصیل نموده و به سعادت دارین[۱۳] نایل شوند. **پاورقی‌ها:** [۱] بیگانگان [۲] امعان نظر: تعمق، رژف‌نگری [۳] درخشان [۴] در اصل: مصالح [۵] پراکنده [۶] فریب‌دادن [۷] عوامفریب [۸] مقدس‌ترین [۹] منتهی، منجر [۱۰] ترس [۱۱] کناره‌گیری [۱۲] اضعاف مضاعف: چند برابر [۱۳] دنیا و آخرت