بر هیچ عاقلی مخفی و مستور نیست که دایه‌های مهربان‌تر از مادر و همسایه‌های شمالی و جنوبی، ایران از این جنبش غیورانه اولاد وطن چقدر ملول و مکدر [۱] و از این جانفشانی‌های تازه جوانان عرصه میدان جلادت [۲] آسیا تا چه اندازه دلخون بوده و چگونه تیرهای سه شعبه آرزو و آمالشان به سنگ نومیدی خورد و از تمام امیدهایشان بأس حاصل نمودند. این بیداری ایرانیان را از جمیع طرق به حال خود مضر دیده و از دو طرف حمله‌آور شده و با یک جگر سوخته، شب و روز به کلمات محبت‌انگیز و عبارات مهرآمیز، ما را مخاطب داشته و می‌گویند: آخر ای ایرانیان! چه واداشت شما را که دست از خواب خوش و استراحت برداشته و خود را به زحمات و مشقات انداخته و تحمل هزاران متاعب [۳] و مصائب را نموده و می‌نمایید؟ آیا ما از حق جوار درباره شما کوتاهی نموده و آنی از خدمت به شما فراغت جسته و آنچه را که خواستید از پول و لباس و اسباب عیش و عشرت به شما نداده و از شما مضایقه کرده‌ایم؟ ما همان همسایه‌هایی هستیم که چند سال آنچه را که از شما می‌خواستیم از امتیازات و خصوصیات و املاک به ما داده و خم به ابروی مردانه‌تان نمی‌آمد، مع اینکه الان حاضر هستیم که تمام خطه ایران را شمندوفر کشیده و کشف معادن و پول و آنچه را که بخواهید به شما داده و شما از این مملکتی که تمامش زحمت و مشقت است، دست برداشته در نهایت عیش و نوش دوباره به استراحت بخوابید. این ایرانیان بی‌وفا هیچ گوش به نصایح و اندرز این دایه‌های مهربان نکرده و اصلاً اعتنایی به این همسایه‌های چندین ساله ننموده و ابدأ حق همسایگی را بجا نیاورده، دستی خود را در زحمات انداخته و شب و روز خواب خوش را بر خود حرام و فرصت مداخله به این دو همسایه نداده و از هر گوشه و کناری که آنها خود را داخل نموده و می‌خواهند حسن خدمتی بنمایند دست رد به سینه آنها زده و آنها را مأیوس می‌کنند و در عوض تشکر از عساکری [۶] که داخل مملکت آنها سوق نموده و به نام انسانیت راه آذوقه را به تبریز باز کرده‌اند درهم و برهم رفته، مُحرّرین [۱] آتشین قلم، مقالات مهیجانه نوشته و شب و روز اظهار نارضامندی نموده و آنها را مفسد و خراب کنندة مملکت و تحریک کننده رحیم خان‌ها و شاهسون‌ها و رشتی‌ها دانسته، غارت و خرابی شهر اردبیل را نسبت به آنها داده و علی‌الاتصال موجبات قیام عساکر همسایه شمالی را فراهم آورده و طرق مداخله آنها را قطع و سد باب آعذار [۲] آنها را می‌نمایند. آخرین نامهربانی که به این دو همسایه مهربان و دو دایه شیرین زبان نمودند، همانا مسئله استقراض از این دو همسایه بود. چون این دو همسایه مورد مداخله خوبی پیدا کرده و راه را شوسه گمان نموده، فرصت را غنیمت دانسته، با یک قوه برقیه خود را به ایرانیان رسانیده و سر کیسه را باز نموده، گفتند: بسم الله آقایان! آن مبلغی را که می‌خواهید برداشته و نگویید که همسایه‌های ما بی‌وفا و بی‌مهربان بودند، ولی در مقابل، محض یادآوری خودتان مختصر شرایطی، که چندان اهمیت ندارد، نموده و البته شما قبول خواهید کرد. لکن باز بالاسف که این طفلان تازه با به رشت نهاده، همین که شرایط بر باددهنده استقلال و رقیّت [۳] و اسارت [را] شنیدند، با یک قوت قلب و جسارت فوق‌العاده غیر معهوده [۴] چنان دست رد به سینه پردرد آنها زدند که ناله‌های، روزنامه تایمس و نویوریمیا دل سنگ را کباب نمود. واقعاً چقدر این دو همسایه مهربان بوده! خصوص همسایه شمالی که با وجود آن همه قروضی که به دولت فرانس و غیره دارد و با وجود اغتشاش داخله و تهدیدات چین و ژاپون در سر حد، باز دامن همت به کمر زده و سر کیسه ته سوراخ خود را باز نموده و تعارف می‌نمایند! حال که شما ایرانیان خوف [۵] ننموده و به عالم، عدم مرعوبیت خود را ارائه کرده و این دو همسایه را بین همقطاران شرمنده و خجالت زده نمودید، آنها هم لاسیما [۶] مثل شخص غصه‌ور در کنار ایستاده و تماشا می‌نمایند که چگونه از عهده انجام خدمات خود برآمده و تحصیل پول خواهید کرد. و شما هم الحق خوب فکرکرده و می‌خواهید قرض داخله نمایید. چنین نیست؟ خیلی خوب و مرغوب! ولی باید اولیای امور ملتفت این نکته باشند که سعادت و شقاوت ایران بسته به این استقراض است، زیرا که این ملت نجیب که تاکنون تحمل هزارها مشقات و مصائب را نموده و در زیربار ظلم سلاطین کمر خم کرده و گول خیلی از اشخاص دوره سابق را خورده و از همراهی کمپانی [۷] عمومی و بانک ملی و و و مضایقه ننموده و آنچه که تمکن داشته داده است؛ باز امروزه ملتفت شده است که آخرین علاج قطع ید همسایگان بی‌مروت و مداخله آنها در داخله مملکت، به اعانه و قرض دادن است و تمام از وضیع [۱] و شریف خود را حاضر و مهیا نموده که مبلغی به این عنوان به دولت جدید خود داده و سد احتیاجات او را تا درجه‌ای از خارجه بنمایند و در این دوره مسعود مشروطیت که آنچه را امروزه به عنوان قرض خواهند [داد] چند وقت دیگر پس می‌گیرند. بنابراین، مصادر امور و اولیاء دولت و ملت باید هم خود را مصروف به دو چیز - که سعادت مملکت و استقلال اداریت منوط به آن است - نموده و ملاحظه عفَبات را از امروزه داشته باشند. آن دو چیز یکی، ستر موعد، ایفای این دین را نمودن و سود را سر وقت رسانیدن و به اصطلاح خوش معاملگی کردن است و دیگری، مصارف این مبلغ را با کمال دقت در اقتصاد و میانه‌روی و اعتدال در مخارج و مصارف ارائه به عموم ملت باید نموده، و واقعاً تکمله [۲] نواقص منظوره را بنمایند. نواقص زیاد و پول کم، نوعی نباید نمود که فردا ملت از آنها مطالبه مخارج و مصارف را نموده و زبان طعن و مذمت بر آنها بگشایید. این در فقره که با کمال همت و دقت مجری و منظور گردید، بدانند که دندان طمع اجانب را به کلی قطع نموده و سعادت ابدی را دارا خواهند شد و بعدها به مجرد اعلان قرض، از جمیع اطراف بر همدیگر سبقت نموده و ممکن است که تا دویست سیصد کرور هم بتوانند استقراض نمایند؛ ولی اگر خدای نکرده قدری اهمال [۳] نموده و به یک وعدة خود وفا ننموده، بدانند که دیگر ایران مال ایرانیان نخواهد بود، دیگر این ملت ذره‌ای به قول شما اعتماد نکرده و یک دینار به شما اعانه نخواهد کرد. آن وقت است که باید به در خانه‌های، همسایگان بی‌رحم و بی‌مروت رفته و در مقابل آن، شرایط استقلال بر باد دهنده را قبول بنمایند. آن وقت است که رفارم [۴] جمیع امور سیاسی و علمی و تجارتی و و و را مجبورید به آنها داده و بروید در خانه‌ها نشسته و محکوم اجانب و دشمن گردید. آن وقت است که روزنامه تایمس و رقبایش به مراد خود نائل شده، جشن‌ها گرفته، نطق‌های آتشین آنها آتش به خرمن ایران و ایرانیان خواهد زد. و آن وقت است که مسجدها کلیسا و نفوذ در ناموس و اعراض [۵] شما خواهند نمود، ایران بدتر از مصر و قفقاز خواهد شد. آن وقت است که لعنت ابدی را بر خود نازل کرده و سعادت دنیا و آخرت را مبدل به شقاوت خواهید دید, و اَلسَّلامُ عَلَی مَن اِتّبَع الهدی [۶]. **پاورقی‌ها:** [۱] آزرده [۲] صلابت، دلیری [۳] جمع متعب: رنج‌ها، خستگی‌ها ؛ مع این که: با این که ه. راه‌آهن [۴] جمع عکر: لشکریان، سباهیان [۵] نویسندگان [۶] جمع غذر: بهانه‌ها، بوزش‌ها ۳ بندگی، عبودیت [۷] غیر معهوده: غیر معروف، ناشناخته ۵ بیم، هراس ۶ به ویژه [۸] در اصل: کمپتی [۹] افراد پایین جامعه ۲. تتمه، بخش پایانی 3، کوناهی [۱۰] واژه انگلیسی رفرم به معنای تجدید، نوسازی، ه، جمع عرض: آبروها در اصل: اعتراض [۱۱] طه، ۴۷: و دوود بر کی یاد که از هدایت بیروی کند. [۱۲] حبل‌المتین، س ۱۷، ش ۴۶، مورخ و جمادی‌الثانی ۱۳۲۸ ق، ص ۹. ۱۰.