چرا باید وکلاء و وزراء به وظیفه ایرانیت و دیانت رفتار و عمل ننمایند؟ چون مملکت، مملکتی مشروطه، اصلاح امور و جلوگیری از مفاسد، حق وکلاء مجلس و وزراء کابینه دربار است. آنها هم، به هیچ وجه در این مقامات نیستند، بلکه راهنما و معین [۱] همسایگان می‌شوند؛ والا، چرا باید در مجلس یک کاری به جهت اصلاح مملکت و آسایش ملت نشود؟ نه در افتتاح مجلس اولی، و نه در مجلس ثانوی، نه در آبادی مملکت، نه در حفظ حدودها و سرحدها، و نه در جلوگیری از مفاسد، [و نه] لااقل خارج کردن قشون روس از ایران؟ اگر به این اندازه مدرک [۲] و یا قدرت و یا استعداد کلام ندارند، چرا وکیل شدند و وزارت قبول کرده‌اند؟ اگر دارند، چرا خیانت می‌کنند؟ و حال آن که چه وکلا، چه وزرا، به [۳] کلام‌الله قسم خورده‌اند که خیانت به مشروطیت و ملت نکنند. فَاعتَبروا یا اُولِی‌الآبصار. از یک طرف هم می‌توان گفت که تمام این نامساعدی‌ها و نواقص تقصیر ملت است، چون تمام امور در مملکت راجع به ملت است. وقتی ملت جاهل باشد و تکلیف خود را نداند و مطالبه حقوق خود را ننماید، تقدیر نادانی و جهالت خودش خواهد بود؛ چنانچه تمام بدبختی ما از جهل ملت است، زیرا که این ملت علم به حق خودش ندارد و نمی‌تواند حقوق خود را حفظ نماید. چون، از اول روزی روز، دستخوش مستبدین و دزدهای خانگی بوده، به هر قسم که بر ما رفتار می‌کرده تمکین داشته‌ایم، بلکه ما به تملق و چاپلوسی عادت کرده‌ایم. حس ما فوت شده چنین تصور کرده که این صف و مملکت، به جهت راحتی چند نفری خلق شده و سایر مخلوق باید در تحت سایه آنها، در نهایت ذلت زندگانی نماییم. در این صورت ملت ایران چه در استبداد، چه در مشروطه، چه در جمهوری دستخوش یک عده از مردم خواهد [۵] بود؛ و حال آن که هیچ ملتی در دنیا این جهل را ندارد. هر ملتی که عالم به حق خودش بود، در مقام حفظ خود شد و [در] ردیف ملل زنده محسوب خواهد شد؛ و بالعکس، هر ملتی که حق خودش را نفهمید، روز به روز تحلیل خواهد رفت. هرگاه ملت، حقوق خودش را از متعدیان داخلی حفظ کرده، دزدهای خارجی به آن نمی‌توانند تسلط بیابند. روزی که ملت حقوق خودش را دانست، آن روز ملت مرده زنده خواهد شد. آن روز، قوه مقننه و قوه مجریه از این ملت خواهند ترسید. **پاورقی‌ها:** [۱] یاور [۲] حشر، ۲: پس ای صاحبان بینش و بصیرت! عبرت گیرید. [۳] در اصل: از [۴] در اصل: خواهد [۵] واقعات اتفاقیه در روزگار، ج ۲، ص ۵۱۶، ۵۱۷.