شماره ۹۱ جریده فریده مجلس را زیارت نموده، در آن ضمن، به مکتوب واصله از اسلامبول رسیدم. خیلی جای حسرت و تعجب شد که با همه ترقیات که در عالم مطبوعات و جراید حاصل شده و هم‌آواز برای دعوت به تمدن و اتفاق گردیده‌اند، چگونه جریده و مطبوعی [۱] احداث شود که بالمآل تجدید نزاع شیعه و سنی را تولید و دعوت نماید؟ اگر در این خصوص بخواهم به تفصیل بپردازم یک باب کفایت نکرده کتابی می‌گردد، و جریده فریده را با مطالب کثیره مناسبت درج آن نخواهد بود؛ ولی به اختصار و اجمال، عموم مسلمین را که به نص آیه کریمه «إِنَّمَا المُؤمِنُونَ إِخوَةٌ» [۲]، برادران دینی هستند پیشنهاد می‌کنم و استدعای درج آن را دارم. ای برادران دینی! انسان هوشیار یا باید از دوستان مطلب فرا گیرد، یا از اغیار عبرت بردارد. در صورت اولیه، همه می‌دانیم که اولین مسئله که مابه‌النزاع شدید بین‌المسلمین شده بود، نزاع در خلافت بود. و خلفایی که مسلمین در تقدیم [۳] بعضی نزاع نموده‌اند، هریک از خود آنها برای حفظ مراتب اسلام - به عقیده شیعه و سنی - هیچوقت این نزاع را در عصر و عهد خودشان قوت ندادند که ضرری به اسلام برسد، بلکه برای حفظ اسلام و دفع مخالف همدست بوده‌اند. پس، ما نیز که متابعان ایشان هستیم باید مسلک آنها را از دست نداده و با نزاع مذهبی جلب ضرر به اسلام ننماییم. و در صورت ثانیه، لازم است که در عبارت ترجمه وصیتنامه پطر کبیر که از روزنامه کلکته مورخه سیّم ماه نوامبر سنه ۱۸۷۰ عیسوی مطابق ۸ شعبان سنه ۱۲۸۷ هجری نقل شده، به طور دقت غور و تأمل نماییم، و آن این است که عیناً درج می‌شود: "نهم، این که دولت روس را در حقیقت وقتی دولت توان نامید که پایتخت خود را در اسلامبول که کلید کنوز [۴] آسیا و اروپا است، قرار داد. پس حتی الامکان آنچنان کوشش و تلاش باید کرد که شهر اسلامبول و قرب و جوار آن دسترس حاصل شود و کسی که صاحب اسلامبول شود، صاحب تمامی دنیا خواهد بود. لهذا برای این که این مقصود از قوه به فعل آید، ضرور است که در میان ایران و عثمانی القاءِ فتنه نمود؛ همیشه جنگ و جدال فیمابین آنها باقی و برقرار داشت. اگرچه اختلاف مذهب و تباین عقاید که جماعت شیعه با اهل سنت دارند، کار هزار لشکر و تأثیر تیغ و تیر می‌کند و به اجرای مقصود ما و ظهور تسلط و اقتدار روسیه در ممالک آسیا بهترین مدد و معاون می‌باشد، معهذا بر شما لازم است که همواره به هر وسیله اسباب نقار در میان فراهم آورده، خصومت و عداوت آنها را با همدیگر زیادت کنید و نگذارید به مقام الفت و مؤانست برآیند. چیزی که بیشتر از همه مرا خوشحال می‌دارد، دو فقره است: یکی، تباین مذهب میان شیعه و سنی؛ و دیگری، مداخله و تسلط علمای دین در امور مسلمین و عدم تجویز آنها ملت اسلام را به مخالطه با اهل اروپا که تا چشم باز شده راه از چاه بازشناسند. و همین فقره کفایت خواهد کرد که به زودی نام اسلام از ممالک آسیا برطرف شود و تربیت دین عیسوی به دست سلاطین دولت جوان روسیه به آن بلاد به سان سیل، انحدار [۵] گیرد". این بود مفاد ترجمه وصیتنامه پطر کبیر که برای مزید اطلاع قارئین درج گردید. اکنون که به توفیق خداوند منان، علمای اسلام بیشتر از همه، سیاسی‌دان و ملتفت نکات شده‌اند، حضرات حجج الاسلام شیعه به هیچوجه فروگذاری از رفع نقار نمی‌فرمایند، و حضرت شیخ الاسلام اهل سنت در بدو افتتاح مجلس شورای ملی عثمانی با نطق مفصلی که با ترکی و ترجمه‌اش با عربی و فارسی درج جراید شد، دعوت به اتحاد و اتفاق می‌نمایند. پس کسانی که مقلدند و غرضی و مرضی ندارند، لازم است متابعت خلفای دین و مقلدین مجتهدین نموده، از هر سخنی که مضر به حال اسلام بوده و جالب [۶] نفاق و اختلاف میان مسلمین باشد، احتراز نمایند؛ و با وسیله و عنوان تدین کمر دین اسلام را نشکنند. در خانه اگر کس است یک حرف بس است. اقل الخلیقه: فضل علی **پاورقی‌ها:** [۱] مطبوع: روزنامه، نشریه [۲] حجرات، ۱۰: جز این نیست که همه مؤمنان با هم برادرند. [۳] مقدم داشتن [۴] جمع کنز: گنج‌ها [۵] انحدار گرفتن: شتاب گرفتن [۶] موجد، موجب