خدمت یگانه دانشمند محترم، مدیر جریده مجلس مقدس شید الله ارکانه. با کمال توقیر و احترام، عرض می‌کند: کَلِم النّاسَ عَلَی قَدر عُقُولِهم [۲]. دانشمندان عالَم را عقیده این، و رویه چنین است که سخن به اندازه عقول گویند و در سخن‌سرایی طریق تجری نپویند. کلام حق را به تندی و خشونت گفتن موجب تنفر طبایع و انزجار قلوب مستمعین است. علاوه بر آن که نتیجه نبخشد بسا باشد که تولید فتنه و فساد عظیم کند. آن که قصدش ترویج اتحاد و اتفاق بین الناس است، به سخنان شیرین و عبارات نمکین، تحبیب نفوس و جذب قلوب کند و در واقع تباین به کلمات لیّن مساعی جمیله نماید. خاصه در این مورد اِلّم و موقع باریک که در بن هر مویی عیبجویی و به هر برزنی، رهزنی است. و سیاسیون عالم را عقیده این است که امر مقدس مشروطیت و قانون اساسی را در مملکت، استقلال تام و صحت اجرا به رفع اختلاف و وضع اتحاد است؛ که ملت ایران در این مقصود مقدس قلباً و لساناً و جسماً و جاناً با یکدیگر همدل و همداستان شوند و هریک به تمام قوه در اجرای این امرشریف و حفظ این نعمت خداداد، معاون یکدیگر باشند. و این مطلب هم واضح است که تمام اوضاع ایران و اصطلاحات لفظی و کتبی اهلش از عادیات زمان استبداد است، وممکن نیست یک دفعه ترک عادات دیرین شود. سعدی به روزگاران مهری نشسته بر دل بیرون نمی‌توان کرد الا به روزگاران ترک دادن عادات قدیمه و نشر قوانین جدیده به ضمیمه بسط معارف، به عهده دانشمندان و روزنامه‌نگاران است که به زبان شیرین و عبارات نمکین، ملت را از سوءِ رفتار قدیم و حسن عقاید جدید بیاگاهانند و خرده خرده [۳] نفوس به استبداد مأنوس را به طرف قوانین مشروطیت راغب و مایل گردانند، نه آن که یاران متفق و دوستان متحد را به کلام عبث برنجانند. توحید، اصل اعظم دین اسلام و فصل اول متمم قانون اساسی متضمن بقای این مذهب است، و ملت موحد اسلام را عقیده جز این نیست که استعانت یزدانی و مدد آسمانی بعد از ایجاد مواد امکانی، موجب حیات و علت کمال اقدامات انسانی خواهد بود. و در صدور امور، کلیاً اشیاءِ عالم آلت‌اند؛ و بس. بی اراده غیبی و اشاره آسمانی و مدد الهی، هیچیک از مواد امکانی را حیات نیست که در مرتبه زیست تواند نمود؛ چه جای آن که رتبه سلطنت تواند بخشود. به عبارت آخری سلطنت مشروطه ودیعه‌ای است که قادر متعال و حی لایزال به واسطه ملت ایران به نفس نفیس و شخص شخیص احمد [بن محمد] علی شاه ادام الله بقائه و سلطنته مرحمت فرمود. و خود روزنامه نگارمحترم این قول را در ابتدای شماره دویم به آیه قُل اللهُمَّ مالِکَ المُلکِ تُؤتی المُلکَ مَن تَشاءُ وَ تَنزعُ المُلکَ مِمَن تَشاءُ وَ تُعِزَّ مَن تَشاءُ وَ تُذِلَّ مَن تَشاءُ بیَدِکَ الخَیرُ إنُّکَ علَی کُلِّ شَییءٍ قَدیرٌ [۱] کرده است. و در شماره اول در مورد مجازات و مکافات خراب کننده مسجد و مجلس بهارستان به معجزه قرآن متمسک می‌شود، ولی در ماده نصب سلطنت، اراده ایرانیان و تقدیر آسمانی را دخالت نمی‌دهد؛ و این را در دستخط سلطنتی از مندرجات قدیمه و حرف های پوسیده می‌شمارد. عرض نمی‌کنیم اهالی عالم و افراد بنی نوع آدم که در هر مرتبه از مراتب دانش متوقف بوده و هستند، اگر در تمام مواد مذهبی دست‌اندازی کرده، در ماده موجد عالم سخنی جز قبول و اثبات وجود واجب تعالی به زبان نرانده، آن هم که طبیعی یا دهری بوده، تغییر اسم داده، سلب قدرت نتوانسته و ایجاد اشیاء را رهین مشیت و اراده موجد قادر شمرده است و برخلاف این عقیده بودن، دلیل بر عدم برخورد به کنه امور است. عرض می‌کنم در صورتی که آن عقیده صحیح و ایراد روزنامه‌نگار به منشی دستخط مطاع همایونی [۲] وارد، نه این است که ذات مقدس همایونی امروز معصوم و به خودی خود دخالت در هیچ امری نمی‌فرمایند و جز خاطرخواهی [۳] ملت و تصویب وزراءِ امور سخنی به زبان مبارکش نمی گذرد. و در تأسیس اساس مشروطیت نظر به اصل شانزدهم قانون اساسی کلیه قوانین که برای تشیید مبانی دولت وملت و سلطنت و انتظام امور مملکتی و اساس وزارتخانه ها لازم است، باید به تصویب اعضاءٍ مجلس مقدس نهاده شود. و این ایراد روزنامه نگار به نظر رقیب موشکاف، دال بر عدم مراقبت وزرای امور است. و باب تباین [۴] به برگوینده این کلام و عموم ملت خداپرست موحد ایران خواهد گشود و مجال تفتین [۵] به دست مفسدین که بالطبع مخالف با قوانین مشروطیت‌اند خواهد داد. علی ای حال، اصل مطلب این است که منشی دستخط مبارک همایونی در نصب سلطنت مشروطه اقدامات ملت جانباز را متعرض نیست، و جریده مجلس مقدس هم در رد قول او موهبت الهی و اراده آسمانی را دخالت نمی‌دهد، بلکه این حرف را پوسیده نمی‌شمارد، و اصل سی و پنجم متمم قانون اساسی در ماده حقوق سلطنت، هر دو قول را ناقض شمرده تصریح می‌کند. اصل سی و پنجم : سلطنت، ودیعه‌ای است که به [موجب] موهبت الهی از طرف ملت به شخص پادشاه مفوض شده، در این صورت فرض ذمه اعضاءٍ مجلس مقدس عالی است با قلم نسخ بر حرف موهبت الهی از اصل سی و پنجم بکشند یا جریده مجلس مقدس و منشی دستخط همایونی جبران این اقوال را بنمایند و ملت خداپرست ایران را قرین استظهار و امیدواری فرمایند. **پاورقی‌ها:** [۱] آل عمران، ۲۶: بگو خدایا، ای مالک همه موجودات! به هر که خواهی حکومت می‌دهی و از هر که می‌خواهی حکومت را می‌ستانی و هر که را خواهی عزت می‌بخشی و هر که را خواهی خوار می‌کنی، هر خیری به دست توست، یقینآ تو بر هر کاری توانایی. [۲] در اصل : همیونی [۳] دراصل : خواطرخواهی [۴] جدایی، دوگانگی [۵] فتنه‌انگیزی [۶] در صدر مقاله نوشته شده: "از شیراز، ایراد یکی از علما" [۷] با مردم به اندازه عقل هایشان صحبت کنید. [۸] در اصل :خورده خرده