بسم الله الرحمن الرحیم حضور مبارک آقایان حجج اسلام و آیات‌الله تعالی فی الانام دامت ظلالهم، عرضه می‌دارد: اولا، محض آن که تصدیق آن ذوات مقدسه موجب تذکر اسلامیان گردد، این مقدمه تاریخیه لازم است عرضه شود. بعد از طلوع شمس هدایت اسلام و تابش نیر اعظم نبوت ختمیه (صلوات الله علیها) چون احکام سیاسیه این اکمل الشرایع و الادیان که الی قیام الساعه نسخ ناپذیر است به حکمت بالغه الهیه عزّ اسمه، بر وفق مقتضای طبیعت عالم و ترقی و تمدن امم بود، لهذا اکثر معموره [۱] را در مدت قلیله به نور خود منور، و خلایق را از ضلالت شرک به انوار توحید هدایت تنویر، و از جهالت و توحش به وادی تمدن و علمیت دلالت فرمود. تدریجاً علوم انبیاء سالفین [۲] و رسوم حکماء متقدمین به طوری احیا شد که در قرن سوم، ممالک اسلامیه معمورترین نقاط عالم و مسلمانان مقدم بر جمیع امم، و تمدن اسلامی محیرعقول و مدارس اسلامیه در بغداد و مصر و اندلس و غیره محیط رجال، و تقدم مسلمین در علم و صنعت سبب شد که تمام ملل مسیحیه با آن کمال اتفاق در حروب [۳] صلیبیه، مقابلی فقط با مسلمانان مصر و شام را - که جزء صغیر از ممالک اسلامیه به شمار می‌رفت - از عهده برنیامده، پس از زیان زیاد خائباً خاسراً [۴] معاودت، و دانستند مقابله جاهل با عالم مخالف طبیعت عالم و از حیطه قدرت خارج است، و از برای وصول به مرام، به تحصیل علوم و ترجمه کتب حکماء اسلام قیام نموده، در مدت چهار قرن به تحصیل و نقل علوم اسلامیه به ممالک غرب کوشیده و به وسیله تلاقی [۵] افکار، به درجه مشهوده ارتقا نمودند؛ و بالعکس مسلمانان بخت‌برگشته از روی بی‌صاحبی، و شیوع اغراض استبدادیه، اولا، مقام اتحاد و اخوت دینیه را که اولین اساس ترقی اسلام بود از دست داده، وظایف قائمه به هیئت جمعیه از میان رفت، تشویقاتی که امثال خواجه نصیر طوسی و ابوعلی سینا تربیت می‌نمود منعکس [۶]، و رجال دانا منقرض، و تدریجاً اصل تحصیل آن علوم، دیانت حقه به خرج رفت، مسلمانان بیچاره را چنین به خاک مذلت نشانید و [به] قهقرا برگردانید. تأخر ادبی و فرط جهالت و عدم تمدن مسلمین، زیاده از چهار خُمس [۷] ممالک اسلامیه را از حکم قرآن خارج و در تحت سلطنت صلیبیه داخل نمود، میلیون‌ها نفوس اسلامیه را به نصرانیت تحویل داد [۸]. این قلیل باقیمانده از ممالک اسلامیه هم از شدت حاجت در جمیع امور معیشت شبانه روزی به اجانب، مصداق تَخافُون أن یَتَخَطَفَکُمُ الناس [۹] و به آخرین مرحله رسیده. علت منحصره تمام این مصائب، فقط تفرّق کلمه و جهالت مسلمین است. اینک بحمد الله تعالی ملتین اسلامیتین از قید اسارت و رقیت فراعنة امت خلاص و وضع حکومتین اسلامیتین به سیره مقدسه نبویه و عدالت اسلامیه نزدیک شده، اگر ام‌الامراض جهالت و نفاق رفع شود، امید نجاتی توان داشت و علیهذا مستدعی آن که جواب مسائل معروضه را مشروحاً مرقوم فرمایند: اولا، حقیقت علم را که عبارت است از پی بردن به حقائق انبیاء و همچنین یاد گرفتن صنایع ماعدای [۱۰] امثال سحر و کهانت و نحوهما از آنچه بالخصوص در شریعت مطهره تحریم شده است - می‌توان مخالف دیانت شمرده و علوم جایزالتعلیم را به علوم شرعیة اصولیه و فروعیه منحصر نمود یا نه؟ ثانیاً، علوم و صنایع متداولة این عصر از طبیعیه و ریاضیه و طبیه و سیاسیه و غیرها - که به اصطلاح علماء معقول، در قسمت دوم از علم حکمت مندرج، و ملل سایره از حکماء اسلام اقتباس و به مرور اعصار و توارد افکار [۱۱] چنین ترقی‌اش داده - به ترکیب [۱۲] آنها تفوق جسته‌اند، آیا تحصیل این علوم و صنایع به طوری که مسلمانان بتوانند حوایج نوعیه و شخصیه خود را برگزار، و ممالک اسلامیه را حفظ و اساس دیانت خود را نگاهداری نمایند، بر عموم واجب است یا نه؟ ثالثاً، آیا تعلم [۱۳] لغات خارجه را بالذات می‌توان از محرمات شرعیه شمرد یا نه؟ رابعاً، آیا تعلم این لغات چون فعلا متوقف‌علیه تعلّم علوم و صنایع معروضه است من باب المقدمه وجوب دارد یا نه؟ استدعای جواب صریح داریم، شوال ۱۳۲۷ **جواب** بسم الله تعالی بلی، چنین است. رفع ید [۱۴] مسلمین از اتحاد اسلامی و سایر وظایف سیاسیه مقرر، در شریعت مطهره و إعمال علوم و صنایع محتاج‌الیها، اسلامیان را به چنین حالت مذلت نشانید. این همه، ممالک اسلامیه را از حکم قرآن خارج و به تصرف سلطنت صلیبیه داد و میلیون‌ها مسلمانان را به نصرانیت کشانید، باید بقیه مسلمین از این سکوت و غفلت هشیار و به موجبات حفظ بیضه اسلام همت گمارند، سیاسیات اسلامیه را کَما حَرَّرَهُ الشّارع [۱۵] احیا، و اتحاد اسلامی را بر پای دارند، ان شاء الله تعالی. و اما جواب مسائل اربع: تعلیم صنایع و علوم مذکوره، علاوه بر آن که فی نفسها از واجبات است، در حفظ بیضه اسلام و تهیه قوّه دفاعیه متوقف بر آن و لهذا از اهم واجبات است، و جواز تعلیم ماعدای آنچه در شریعت مطهره بالخصوص تحریم شده، و همچنین جواز تعلیم سایر لغات و بلکه وجوب ترجمه آنها، تعلّم علوم و صنایع محتاج‌الیها بر آن متوقف است از واضحات است، لکن چون تعلیمات فِرَق غیراسلامیه و کتب مصنّفه آنها متضمن عقاید فاسده است و نسبت به بعضی متعلّمین، تَتَبَّعَ فساد عقیدت [۱۶] و موجب انزجار و إعراض مسلمین گردیده، لهذا برای سد این باب فساد عظیم و جمع [۱۷] بین امرین، لازم است اداره معارفی از مردمان با علم و دیانت و خبیر به شرعیات و عقلیات به طور رسمیت تشکیل نماید، و رسماً نظارت بر جمیع مدارس و مکاتب و تهذیب تعلیمات و کتب مترجمه به عهده دیانت ایشان موکول شود. و هم واجب است که در هریک از مدارس و مکاتب برای تعلم اصول و فروع دینیه شبانه‌روزی، معلمی مخصوص رسماً معین شود و به طوری که فعلاً در "مکتب جعفری" بغداد که مخصوص ابناء [۱۸] شیعه است معمول و بحمد الله تعالی موجب کمال مباهات است، در تعلیمات مذکور مقدم بر سایر امور مراقبت شود تا بعون الله تعالی نتیجه مأموله [۱۹] با حفظ اساس دیانت مسلمین حاصل، و از سرایت فساد عقیدت، ایمنی حاصل شود، ان شاء الله تعالی، و البته ترتیب این امر بر وجه صحیح و به طور رسمیت به عهده دیانت مجلس محترم ملی و اداره وزارت معارف موکول است. نَسأَلُ اللهَ سُبحانَة وَ تَعالی حُسنَ التأیید و مِنهُ الاستِعانَة و عَلَیهِ التَکلان. بسم الله الرحمن الرحیم حرزّه الاحقر: عبدالله المازندرانی مطلب همانطور است که جناب حجت‌الاسلام دامت برکاته مرقوم فرموده‌اند. خداوند عالم توفیق اطاعت عطا فرماید. الاحقر: محمدکاظم الخراسانی **پاورقی‌ها:** [۱] سرزمین آباد [۲] پیشین [۳] جمع حرب: جنگ‌ها [۴] خائباً و خاسراً: ناامیدانه و زیان کرده [۵] به همدیگر پیوستن [۶] برعکس [۷] چهار خمس: چهار پنجم [۸] تحویل دادن: در اینجا به معنی تغییر دین و مذهب است [۹] انفال، ۲۶: از هجوم مردم (کافر و مشرک) برخود ترسان بودید. [۱۰] به استثناء، مگر [۱۱] توارد افکار: همفکری [۱۲] استوار گردیدن [۱۳] فرا گرفتن [۱۴] رفع ید: کوتاه کردن دست [۱۵] کما حرره الشارع: چنان که شارع مقرر کرده است. [۱۶] تتبع فساد عقیدت ... گردیده: فساد عقیده در آنها یافت و دیده شده است. [۱۷] در اصل: جمیع [۱۸] فرزندان [۱۹] مورد انتظار