اِنَّ الَّذِینَ اشتَرَوُا الکُفرَ بِالإِیمَانِ لَن یَضُرُوا اللَّهَ شَینًا وَ لَهُم عَذَابُ ألِیمُ مسلّم است که در هر امر افراط و تفریط مذموم است. ایرانیان نیز در این سه ساله انقلابات پلتیکی، در سطح صلح‌خواه و سلم‌جویی افراط نمودند و می‌توان گفت در این افراط‌کاری به اندازه‌ای خارجه را بر خود مسلط کردند که یک دفعه امر بر اجنبیان هم مشتبه گردیده و مراعات ایرانیان را یک گونه حق مشروعی برای خود تصور نموده و کاملاً مرعوبیت ایرانیان هم در اذهانشان جای گرفته است. واضح است که ما در هیچوقت خصوصاً در این موقع نازک برای ایران آرزوی جنگ نخواهیم کرد، ولی به درجه‌ای هم از جنگ گریزان نخواهیم بود که سلب استقلال را از دولت و سد باب ترقی را بر ملت نماییم. این نکته را باید دانست که مسلک روسیان از قدیم به اشتلم و اجحاف و زیادی [خواهی] قرار گرفته و به هر کجا نیز قدم نهاده‌اند تا مجبور نشده (یعنی به زور آنها را بیرون نکنند) قدم باز پس نمی‌گذارند و ابداً اقوال دپلوماتی خصوصاً دپلومات‌های روس، محل اطمینان و تصدیق نتواند بود؛ چنانچه مواعید روس در مسئله منچوریا و اقرارهای عدیده‌ای که در خروج قشون خود می‌نمود، بر آشنایان جراید پوشیده نیست. ایران هم تا وقتی که به شکل منچوریا یا با قوه جبریه دیگر پیش نیاید، اجحافات و زیادتی‌های روس برای همیشه رفع نخواهد گردید. روس‌ها در منتها درجه بی‌علم و غیر مآل‌اندیشند. در هر امر تا سد سدید و مانع قوی در جلوشان آشکارا نیاید و سرنخورند، باز نمی‌ایستند. وزیر خارجه روس می‌گوید: «همین که امنیت در ایران قائم گردید فوری قشون خود را طلب خواهد نمود» و حال آن که وجود قشون روس در خاک ایران طبعاً منافی با امنیت است. حرکات وحشیانه قشون روس در تبریز و خراسان به خوبی این نکته را بر عالمیان آشکار داشته که تا وقتی که یک نفر قشون خارجه در ایران باشد، امیدوار به امنیت نتوان بود، بلکه هر آن، خوف انقلاب عظیم خواهد رفت. امروز باید ایرانیان فیصله قطبی نموده، برای همیشه استقلال خود را حفظ نمایند. ایرانیان باید بدانند که امروز همه قِسم مقتضیات سیاست برای آنها جمع است. عظمت روس [۱] را جز اسمی آن هم در نزد ایرانیان باقی نمانده. روسیان به هر جانب که رخ می‌کنند خاک مذلت است که بر فرقشان پاشیده می‌شود. مسئله بالکان حیثیت روس را بهتر از منچوریا بر عالمیان ظاهر داشت. نفرت عوالم تمدن را از روس همین بس که. ورود امپراطور روسیه را در مراکز مقدسه در پارلمان‌ها معارضه می‌نمایند. در اوضاع داخله آن همین قدر کافی است که سیاسیون مآل‌اندیش هر آن، تجزیه ممالک روسیه و ملوک‌الطوایفی آن را منتظرند. حیثیت مالیه او را همین بس که ابواب قرض به روی او بسته شده و حال ورشکستگی بر او طاری است. انقلابات داخله او را دلیلی بهتر از این نیست که نمی‌تواند آنی یک نقطه از مملکت خود را خالی از قشون گذارد و اینها که گفتیم از حسیات [بوده] و احدی انکار از آن نتواند نمود. فقط روس‌ها در ایران دارند به رعب، کارهای خود را از پیش می‌برند. روس‌ها سلم‌جویی و صلح‌خواهی ما را دیده یا به عبارت ساده‌تر، مرعوبیت ما را مشاهده کرده، دارند ترکتازی نموده فایده می‌گیرند و به قوت اتحاد انگلیس به خودنمایی برخاسته و ایرانیان ما تا درجه‌ای سکوت نموده‌اند که دهن انگلیسان هم به آب افتاده است. مکرر نوشته‌ایم که ایرانیان تا وقتی که مرعوب همسایگان خود باشند قدمی فراتر نخواهند گذارد بلکه در نکبت مرعوبیت، حیات استقلال‌شان خاتمه خواهد پذیرفت. اولاً، باید دانست که بحمد الله ریشه نفاق از ایران کنده شده. چهل کرور ملت ایرانیه متحدالکلمه گردیده و اگر جمیع دول اروپا بر اضمحلال چنین ملتی اتحاد نمایند، کاری از پیش‌شان نرود. همسایگان ما به ذریعه [۲] جمعی از ارباب نفوذ، بدواً اختلاف در ملت انداخته، سپس جرأت به مداخلت نمودند. علاوه بر این، قوه روحانی اسلام که مهیج ششصد کرور نفوس اسلامیه است امروزه ملت ایران را قوی‌پشت ساخته، تلگرافات باب عالی و تلگراف مخصوص مفتی [عثمانی] این نکته را آشکار کرد که امروز تباینی بین شیعه و سنی باقی نمانده، امروزه عموم مسلمانان عالم شریک‌النفع و الضررند و به مجرد حکم جهاد دفاعیه، سیصد میلیون [۳] نفوس اسلامیه دنیا به هیجان و جنبش خواهد آمد. ملت افغان و ایران و عثمانی تمام در مدافعه خارجی متحد خواهند شد. از یک طرف مسلمانان ترکستان و قفقاز و سیبریا [۴] روز روس را شب تار خواهند ساخت. از طرف دیگر احرار روسیه که همواره مترصد وقت‌اند، موقع را غنیمت یافته، خیالات دیرینه خود را به موقع اجرا خواهند گذارد و ممالک روس را قطعه قطعه خواهند ساخت. ظاهر است در چنین موقع، همسایگان روس هم از جلب منافع خویش باز نخواهند ایستاد. به ملاحظه جمعیت اسباب روس و آمادگی قشون و موجودی ادوات حربیه، ظاهراً چنان می‌نماید که ایرانیان را مقابله با روس دشوار است، ولی با آن موانعی که برای روس مشهود است، به هیچوجه قدرت جنگ و مخاصمه با ایران [را] ندارد؛ چه، اگر روس بخواهد دخالت جبری در ایران بنماید، اقلاً باید سیصد هزار قشون در ایران نگاهدارد و سی سال جنگ ایلاتی را بدون این که هیچ فایده‌ای از ایران ببرد برای خود دعوت نماید و اقلاً روزانه صد هزار لیرا مصارف قشونی را باید متحمل بشود. ظاهر است که دولت روس را امروزه تاب تحمل یک ماهه این مصارف نیز نمی‌باشد. اگر ایرانیان از قوای طبیعی خود واقف نمی‌باشند، سخنان سیاسیون اروپا را فراموش ننمایند که علناً می‌گویند: «دخالت در ایران جنگ سی ساله و خسارت میلیاردها لیرا را دعوت کردن است». دانایان رموز می‌دانند که دولت روس آماده ورشکستگی [است] و نزدیک است خود به خود ممالک او دست از هم بردارد. نه تنها قدرت جنگ و آلودگی ندارد بلکه در حفظ استقلال داخله خود هم عاجز است. کسانی که واقف به مقتضات جغرافیای پلتیکی هستند، مسلّم داشته‌اند که یکی [۵] از ایلات ایران، به جنگ و گریز می‌تواند سال‌های دراز دویست هزار قشون روس را در ایران به رقص وادارد؛ چنانچه یک مشت ترنسوالی‌ها سه سال کامل دویست هزار قشون انگلیس را حیران نمودند. و همین قِسم دسته‌های کوچک زارعین بلغار دویست هزار قشون عثمانی را در مقدونیا ویلان و سرگردان داشتند. راه دور نمی‌رویم، یکی دو طایفه اعراب و حتی بی‌اسباب و بی‌حامی مراکش [۶]، دولت فرانس و اسپانیا را چندین سال است می‌رقصانند. از جمیع این مراتب هم هر گاه صرفنظر شود، امروزه موقع سیاسی و اقتصادی ایران به قدری اهمیت پیدا نموده و چنان رقابتی بین دول معظمه انداخته که هیچ دولت قادر بر ایسن که کفی از ایران را به قوه جبریه متصاحب شود ندارد. امروز قبضه یک قبضه‌ای از خاک ایران، دریای خون در اروپا جاری می‌دارد، اعم بر این که تصرفات روس منافی با منافع انگلیس و مخالف با مسلک صد ساله اوست. فرانس وآلمان و عثمانی و اطریش هم از روی سیاست و اقتصاد به مزید اختیارات روس و انگلیس در ایران رضا نتوانند داد. فرانسه‌ها بنابر اتحاد روس و انگلیس در پرده و آلمان و غیره بالعَین [۷] می‌گویند که منافع ما بسته به استقلال ایران است و ما هرگز تحمل نتوانیم کرد که ذره‌ای خلل به استقلال ایران وارد آید. و همین موانع داخلی و خارجی روس که اشاره نمودیم برای تصرفات انگلیس هم در ایران موجود است. انگلیس‌ها در داخله خود خصوصاً در هندوستان اینقدرها آسوده نیستند. مخالفت یکی دو فرقه بسیار مختصر سرحدی افغانستان خیلی نکات غامضه را در تصرفات ایران برای او حل نموده است. نهایت بی‌علمی و بی‌وقوفی از اوضاع عالم، ایرانیان را جاهلانه مرعوب داشته و بیش از همه نفاق ملی همسایگان ما را جسور ساخته است. اینک هم مقام منیع ریاست روحانیه اسلامیه در محافظت بیضه اسلام حرکت نموده و ریشه نفاق از ایران کنده شده و عامه مسلمانان بدون تفریق مذهب و تباین جنس و تخالف لسان متحد گردیده، اگر متجاوزین به حقوق مسلمانان - خصوصاً روسیان - از خیالات متجاوزانه خود باز نیایند، آتشی در آسیا افروخته شود که دودش چشمه خورشید را تیره و تار نماید و مضارش به جمیع دول و ملل بیطرف هم عاید گردد. این نکته را نباید فراموش کرد که هر چیز در ابتدا کوچک است و رفته رفته بزرگ می‌شود. در پیشامد واقعات صلیب [۸] اگر غور نماییم، مناقشه اولیه آن از مناقشات کنونی بیشتر نبود و اتحاد مسلمانان در آن دوره از اتحاد کنونی مسلمین عالم زیاد نبوده است. و این امر را هم نباید فراموش کرد که از سیصد میلیون [۹] نفوس اسلامیه بیش از دویست میلیون تحت حکومت دول خارج از اسلام است و اگر مقام منیع ریاست روحانی اعلان جهاد دهند، بدون شبهه سرایت به جمیع مسلمانان عالم حتی در چین خواهد نمود و خللی در امنیت عالم وارد آرد که جبرانش تا قرن‌ها دشوار باشد. و هرگز ذمه‌دار این خسارت، مسلمانان و ایرانیان نتوانند بود؛ چه، صبر و تحمل و نجابت و تمدن و نوع‌خواهی و سلم‌جویی ایرانیان در این سه ساله بر عالمیان آشکار گردیده، مقام ریاست روحانی تا جایی که خلل به استقلال ایران و اضمحلال اسلام نمی‌رسانید تحمل فرمود، پروتست‌ها [۱۰] به عوالم تمدن کرد، به پارلمان‌های دولت اظهارات حقه خود را پیش ساخت، به جمیع نمایندگان دول کراراً کتباً و تلگرافاً، لساناً، رسمی و غیر رسمی بیانات لازمه فرمود. بارها [۱۱] نظر به صلح‌خواهی، وجوب حفظ مال و جان اتباع خارجه را اعم از یهود و نصاری به ملت اسلام توصیه و حکم نمود. بر عکس، متجاوزین، اقدامات صلح‌خواهانه مقام منیع ریاست روحانی را حمل بر جُبن [۱۲] نموده، همه روزه بر دخالت و جسارت خود افزودند. بدون هیچگونه ضرورت، به بهانه حفظ رعایای خود و اتباع خارجه، قشون به ایران گسیل داشته، وحشت‌کاری آغازیده، مراعات مذهبی نکرده، در هیجان ملت به حرکات وحشیانه کوشیده، تا جایی که در مشهد مقدس رضوی دویست نفر مسلمانان بیگناه را کشته و شلیک بر آن گنبد مقدس نموده‌اند. چون ملت مأمور به دفاع نبود، ابدا دست از پا خطا نکرد؛ تا ایسن که مقام منیع ریاست روحانی دید متجاوزین به هیچ صراطی مستقیم نمی‌باشند، ناچار به اِصدار [۱۳] آخرین حکم گردیده. بارها گفته باز هم می‌گوییم که ایرانیان بلکه عامه مسلمانان، در این موقع نازک ابدأ طالب جنگ نبوده و نیستند و هیچ شک نداریم که جنگ را خسارات عظیمه مترتب است. ولی چون سکوت، اضمحلال ابدی آنها را دعوت می‌کند هر حرکتی نمایند مجبورند و هر اقدامی بکنند از راه لاعلاجی است، و اگر باز هم متجاوزین به حقوق ما به خویش نیایند، مَلوم [۱۴] و مسئول نزد خلق و خالق آنها خواهند بود. در آن صورت ما هم با کمال بی‌میلی به دفاع حقوق ملّیه خود برخاسته، با یک نعره عالم‌سوز خواهیم گفت: لا حول و لا قوه الا بالله العلی العظیم. وَ سَیَعلَمُ الذین ظَلَموا اَیَّ مُنقَلب یَنقَلِبُون [۱۵]. **پاورقی‌ها:** [۱] آل عمران، ۱۷۷: آنان که خریدار کفر شدند به عوض ایمان، هرگز زیانی به خدا نمی‌رسانند، لیکن آنان را عذاب دردناک خواهد رسید. [۲] وسیله [۳] در اصل: ملیون [۴] سیبری [۵] در اصل: یک [۶] مراکش [۷] آشکارا [۸] واقعات صلیب: جنگ‌های صلیبی [۹] در اصل: ملیون [۱۰] واژه انگلیسی به معنای اعتراض، اخطار [۱۱] در اصل: بار [۱۲] ترس [۱۳] صدور [۱۴] ملامت شده [۱۵] شعرا، ۲۲۷: آنان که ظلم و ستم کردند، به زودی خواهند دانست که به چه کیفرگاه و دوزخ انتقامی باز خواهند گشت. * [روزنامه] حبل‌المتین، س ۱۷، ش ۶، مورخ ۲۲ رجب ۱۳۲۷ ق، ص ۸۶.