چندی است به واسطه ظلم و استبداد، از وطن مقدس دور افتاده‌ام و از محافل و مجالس اهالی وطن عزیز مهجور. از این شهر به آن شهر و از این دیار به آن دیار، انتظار فرج می‌کشیدم و استحکام قوای ملی را در کعبه معظمه - که بزرگترین معبد اسلامی است - از قادر متعال خواهان بودم، و دست خائنین خارجه و داخله ایران را کوتاه می‌خواستم، و قلب پادشاه را نسبت به ایران و ایرانیان مهربان می‌طلبیدم، و شکوه یک مشت بی‌گناه - که بعضی به تیغ بی‌دریغ، شهید و بعضی در زیر شکنجه گرفتار و دسته‌ای سرگردان به هر شهر و دیار شدند - به منتقم حقیقی بردم. اِنَّما اَشکُوا بَتَّی و حُزنی اِلیَ الله [۱]. تا آن که اُدعُونی اَستَجب لَکُم [۲] را اثر ظاهر افتاد، قوای ملی [۳] نتیجه خود را اخذ نمود، حسیات ملیه نظر اجانب را به خود معطوف داشت، آب رفته به جوی باز آمد، و باید کاری کرد که دو مرتبه از سرچشمه، گِل‌آلودش نکنند و بدانند: یَومُ المَظلُوم عَلَی الْظالِم اَشَدُّ مِن یَوم الظالِم عَلَی المَظلُوم [۴]. کلام معصوم است. لب خشک مظلوم را گو بخند که دندان ظالم بخواهند کند چه کنیم که آب حیاتِ ملیه ایرانیه در جوی سعادت حقه الهیه برقرار بماند؟ باید معنای عدالت را بفهمیم و بدانیم هر انسانی که در مقام اخذ حقوق بشریه است باید بداند که این همه خونریزی‌ها که در عالم واقع شده است، فقط برای حفظ مقام منیع انسانیت است. و مقام مقدس انسانیت محفوظ نمی‌ماند مگر در تحت کلمه مقدسه "عدالت". و این کلمه مقدسه، مستلزم جمیع صفات کمالیه است بلکه عین آنها است. عدالت، ملکه‌ای است در نفس مملکت باید حاصل شود که قادر بر تبدیل واردات و صادرات مملکتی بشود و رفع مخالفت و نزاع فیمابین قوای متخالفه، به نحوی که اتحاد و یگانگی و الفت میان همه سکنه حاصل گردد تا جمیع امورات، مترتب بر عدالت شود. چون برای مملکتی عدالت حاصل آید آن مملکت را مملکت عادله خوانند، زیرا هر فردی از فرد دیگر کسب مقامات عالیه می‌نماید و شأن آن الفت، میان امور متباینه و تسویه فیمابین اشیاءِ متخالفه است. عدالت است که غبار نزاع وجدان را می‌نشاند و گرد بیگانگی و مخالفت را از چهره کارفرمایان مملکت می‌افشاند و برمی‌گرداند. تمام امورات را از طرف افراط و تفریط به حد وسط، که امری است واحد و در آن تعدی نیست؛ به خلاف افراط که امور متکاثره [۵] مختلفه هستند که نهایت از برای آنها نیست، و شکی نیست که وحدت، اشرف [۶] از کثرت است و هرچه به آن نزدیک‌تر افضل [۷] و اکمل [۸]، و از حوادث و آفات دورتر است. **پاورقی‌ها:** [۱] یوسف، ۸۶: من با خدا غم و درد دل خود را گویم. [۲] غافر، ۶۰: بخوانید مرا تا دعای شما را مستجاب کنم. [۳] منظور، مشروطه‌خواهان است. [۴] یوم ... المظلوم: روزی که ستمدیده از ستمکار انتقام کشد، سخت‌تر از روزی است که ستمکار بر او ستم روا می‌داشت. نهج‌البلاغه، حکمت ۲۴۱. [۵] فراوان [۶] شریف‌تر [۷] برتر [۸] کامل‌تر * [روزنامه] حبل‌المتین، س ۱۷، ش ۲، مورخ ۲۳ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ ق، ص ۱۳.