حضور مبارک علما و مجتهدین و طلاب و عموم اخوان مؤمنین اهل قزوین سَلَّمَهُمُ الله تعالی. بعد از ادای مراسم سلام و تحیات به عرض می‌رساند: در مسئله مشروطیت و همراهی با آن اساس محترم، از بلده تبریز و رشت و اصفهان و کرمان و همدان و بندرعباس و بوشهر و غیره، نظر به حفظ وطن و اجرای احکام واجب‌الاطاعه حجج اسلام نجف اشرف، همه قسم اقدامات غیورانه به عمل آورده، دوایر دولتی از گمرک و غیره تماماً ضبط نموده و همه روزه کتباً و تلگرافاً اظهار مسلمانی و انقیاد از احکام مطاعه حجج اسلام را می‌نمایند. در این موقع هم از طرف اهالی با همت و دیانت قزوین که بیش از سایر نقاط محل امید بوده، تا حال حرکتی نشده. مگر نه حکم محکم حجج اسلام در عدم تمسک به ظالمین با صریح آیه وافی هدایه قرآن عظیم مطابق است؟ وَ لا تَرکَنُوا اِلی الذّینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النّار [۲]. علاوه بر تطابق احکام حجج اسلام با آیات شریفه صادره از مصدر جلال، قبح ظلم از مستقلات عقلیه [۳] می‌باشد. می‌توان گفت حیوانات هم به اندازه حس خود، قبح ظلم را فهمیده، به قدر امکان از قبول ظلم احتراز دارند؛ بلکه در موقع اعمال ظلم در مقام دفاع برمی‌آیند. نمی‌دانم چقدر آن برادران محترم به فشار ظلم، عادی و مأنوس شده‌اند که با این هیجان عمومی و جان‌نثاری‌هایی که برادران مسلمان شما [۴] در حصول آسایش و راحت شما می‌نمایند، از طرف آن بلده طیبه [۵] به هیچ وجه اظهار همدردی نمی‌شود. مگر ظلم‌های حکام جور را که بر شما حکومت داشتند فراموش فرموده‌اید؟ آیا قضیه حکومت عمادالدوله از نظر مبارکتان محو شده است؟ رفتار و مظالم میرزا صالح را در طاق نسیان گذارده‌اید؟ [۶] به خدا قسم، حجج اسلام نجف اشرف از صدور این احکام و تحمل مشقت‌ها به غیر از حفظ یک مشت شیعه از چنگال ظلم ظالمین و جلوگیری از تسلط خارجه بر اعراض و نوامیس مسلمین غرضی ندارند، و حکم محکم ایشان در لزوم مشروطیت با آیه مبارکه وَ شاورهُم فِی الأمر [۱] موافق است و مقصود اصلی ما از مشروطیت، این است که پادشاه، فعال مایشاء نباشد، و حکام که در بلاد وارد می‌شوند رعایا را که ودایع الهی هستند، عبید و اماء [۲] خود محسوب ندارند، محدود به حدی بوده باشند، و امورات را به استحضاری عقلاء مملکت فیصله نمایند و بدون جهت اموال رعایا را یغما ننمایند. قال النبّی صلی الله علیه و آله: اِستَشیرُوا بذَوی العُفُول تَرشُدوا وَ لا تَعِصُوهُم فَتُندِمُوا [۳]، و فی الحدیث: مَن شاوَرَ اَهلَ النُصحَیهِ اَمِنَ مِنَ الفَضیحَه [۴]. مقصود آن که حکم به جبر و ظلم نشود بلکه به عدل و احسان باشد، و ایضاً به مضمون اِنَّ اللهَ یَأمُرُ بالعَدل وَ الاحسان [۵] قرآن ناطق است. و قال النبی (ص): بالعَدل قامَتِ السَّمواتُ و الأرضُ [۶] و نیست غرض از مشروطیت الا رستگاری از ظالمین و عدل. إِنَّ لِکُلِّ شَیئی مِلاکاً وَ مِلاکُ هَذا الدّین العَدلُ [۷]. حضرت امیر فرموده: تُساتُ المُلکِ بالعَدل. به عدل مملکت اسلامی باقی می‌ماند و مساجد شما مثل سایر بلاد دیگر کلیسا نمی‌شود. غرض آن که احکام حجج تماماً مطابق قرآن و ملاحظه ترفیه [۸] حال فقرا و نوع اخوان مسلمین است که از دست متکبرین و مفسدین نجات یابند. قال الله تعالی: تِلکَ الدّارُ الاخِرهُ نَجعَلُها لِلذّینَ لا بُریدُون عُلُوّاً فی الارض و لا فِساداً [۹]. نه تنها اختصاص احکام حجج برای ترفیه حال اخوان مؤمنین و مسلمین است، بلکه منافع کثیر اخروی هم برای ظالمین دارد که ظلم بر نفس خود می‌کنند. وَ ما ظَلَمُونا و لِکن کانوا اَنفُسَهُم یَظلِمونَ [۱۰]، که قهراً دست از ظلم کردن می‌کشند، و کم‌کم قلوب آنها که مثل اراضی شوره‌زار است که هرگز امید محصول از آنها نیست، شاید به واسطه متابعت این احکام، ظلم را کنار گذارده و خود را از آتش جهنم نجات داده، قلوب خود را به توبه و انابه به رفع ظلم از قید ظلمت برهانند؛ یعنی آب شیرینی داخل شوره‌زار نمایند، آن وقت محصول می‌دهد و مکان خود را در جهنم خالی بگذارند. إِنَّ فی جَهَنَّمَ وَادِیاً یُقالُ لَهُ هَبهَبُ حَقّاً عَلَی الله عَزَّوَجَلَّ اَن یَسکُنَهُ فیه کُلِّ جبار [۱۱]. و شاید صدق را پیشه خود کنند. قال النبی(ص): عَلَیکُم بالصِدقَ فَاِنَّهُ یَهدی اِلیَ الجَّنَه [۱۲]، و خود را فارغ از خدعه و کذب نمایند. وَ إِیاکُم عَن الکَذِب فَاِنَّهُ یَهدی اِلَی النار و خود را از لعنت الهی برهانند که فرموده است: اَلا لَعنّهُ الله عَلَی القَوم الظالِمینَ [۱] قال الشاعر: لا تَظلِمَنَّ اِذا ما کُنتَ مُقتَدِراً فَالظّلمُ تَرجعُ عُقباهُ بالنُدم در حقیقت ظلم - قطع نظر از قبح عقلی - هم ندامت اخروی و دنیوی دارد. نامَت عَیُونُکَ وَ المَظلُومُ مُنتَبة. یَدعُو عَلَیکَ وَ عَینُ الله لَم تَنم [۳] پس ظالمین هم باید شکر این نعمت را بنمایند که الیوم علماء دین که چراغ‌های هدایت‌اند نسبت به ظالمین و غیرهم طریق هدایت را نشان می‌دهند و آنها را از عذاب آخرت می‌رهانند و حفظ مملکت از تجاوزات خارجه و عدم تعدی حکام و ترفیه حال آنها به جهت حفظ استقلال مملکت و حفظ بیضه اسلام و اعلاء کلمه حق را بیان فرموده، شکرانه وجود مبارک حجج اسلام و اجرای احکام ایشان بر کافه ناس لازم. لَئِن شَکَرتُم لاَزیدَنَّکُم. قال النبی (ص): مَن اَنعَمَ عَلَی اَحدٍ نِعمَه فَلَم یَشکُرهُ فَدَعی عَلَیهِ اُستجیبَ لَهُ. بعد از مرتبه نبوت و امامت، اَقرَب [۶] به سوی خدا از حیث درجات، علمایند. قال النبی (ص): اَقرَبُ النّاس مِن دَرَجَهِ النُّبُوَهِ اَهلُ العِلم [۷]. باید سر از متابعت احکام شرع به واسطه دو روزه دنیای دَنی [۸] و اظهار خصوصیت بعضی ظالمین نورزند، تا این که در عداد جیش [۹] یزید بسن معاویه و در زمره اعداء محسوب نشوند. قال امیرالمؤمنین(ع): وَ قیمه المَرءِ ما قَد کانَ یُحسِنه وَ الجاهِلُونَ لاهل العِلم اَعداء [۱۰] غرض از مزاحمت آن است که بر شما مشتبه نشود و تکلیف شرعی و عرفی خود را بدانید [۱۱] که فردا ملامت و ندامت فایده ندارد. نمی‌دانم جهت چیست \[که\] اهل قزوین که در تمام ایران به زهد و عصمت و عفت و تقوی و تدین مشهورند، معذلک از آنها حرکتی و جنبشی نشده است؟ اگر \[از\] خوف است، بلاد دیگر هم در خوف با شما شرکت دارند. اگر حفظ جان و مال و عرض است، دیگران هم شریکند. معذلک سایرین از اقدامات خود کوتاهی نکرده. و اگر ملاحظه تدین و احتیاط است، تدین در اطاعت و انقیاد احکام خدا و رسول و نواب [۱] امام است. اولی آن که به مضمون اَطیعُوا اللهَ وَ اَطیعُوا الرّسولَ وَ اَولی الآمر مِنکُم [۳] متابعت فرمایند. پس بر ذمه علماء اعلام است که اولا، مردم را تشویق فرموده که حب خداوندی را در قلوب خود جای دهند: قُل إِن کُنتُم تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبعُونی یُحِببکُمُ اللهُ [۳] و حاضر شوند که اسلامیت خود را در تأسیس این اساس در معرض ظهور و بروز آورده، اخوان مؤمنین خود به موجب آیه وافیه اِنَّما المُؤمِنونَ اِخوَه همراه و همدست باشند در دفع ظالمین و ندادن مالیات که فعلاً به موجب احکام مطاعه حجج اسلام حرام است. و ثانیاً، بر علمای اعلام لازم است که احکام حجج را که مکرر فرستاده شده به توسط دهات [۵] و اکراد [۶] و ایلیات برسانند، و مطالب حقه را کاملاً به آنها حالی و خاطرنشان نمایند. و الیوم لازم است که با سرکار جلالت‌مآب اجل اکرم سپهدار اعظم [۷] همراه بوده باشند و به \[وجه\] از مصاحبت و موافقت با ایشان دریغ نفرمایند و این آثار وسواس و بی‌مبالاتی به احکام و بی‌تدینی را از خود محو نمایند. o دادو ب اکتفا می‌نماید به چند کلمه صحیح که در حقیقت لایق است به زر نوشته شود، به نظر تأمل ملاحظه فرمایید که همه چیز در او جمع است: هر سری که او را خرد نیست همچو چشمه‌ای است که او را آب نیست، و هر نفسی که او را مروت نیست همچو بستانی است که او را گل نیست. و هر عالمی که او را پرهیز نیست، هم چو اسبی است که او را لگام نیست. و هر مسلمانی که او را عدل نیست مثل ابری است که او را باران نیست. و هر ظالمی و حاکمی که خوف را مشیر [۸] خود سازد و حلم را ندیم [۹] خود گرداند و زیردستان و رعایای خود را پیوسته به راستی و عدل و احسان اعلام فرماید، هر آینه سزای خوشنودی روردگار خود را به عمل آورده. عَصَمَنا اللَهُ مِنَ زَیغ الظالِمینَ و وَفَّقَنَا اللهُ عَلَی اِتّباع الاَئِمهِ الراشِدینَ انَّهُ خَیرُ مَوَفَّق وَ مُعین [۱۰]. و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته. **پاورقی‌ها:** [۱] در اصل: سلمه [۲] هود، ۱۱۳: شما (مؤمنان) هرگز نباید با ظالمان، همدست و دوست باشید، وگرنه آتش کیفر آنان، شما را هم خواهد گرفت. [۳] مستقلات عقلیه: سلسله احکام عقلی است که عقل به طور مستقل، یعنی بدون دخالت شرع (بلکه ابتدائاً) به آن حکم می‌کند. [۴] اشاره به مشروطه‌خواهان تبریز، گیلان و اصفهان است. [۵] منظور از بلده طیبه، قزوین است. [۶] طاق نسیان گذاردن: فراموش کردن [۱] آل عمران، ۱۵۹: با ایشان در کارها مشورت کن. [۲] عبید و اماء: برده و کنیز [۳] با عقلا مشورت کنید تا رشد یابید و نافرمانی ایشان نکنید که پشیمان خواهید شد. [۴] کسی که با اهل پند و اندرز مشورت کند از رسوایی در امان خواهد بود. [۵] نحل، ۹۰: همانا خداوند، شما را به عدالت و نیکوکاری امر می‌کند. [۶] آسمان‌ها و زمین در پرتو عدالت استوار است. [۷] هر چیزی ملاک و معیاری دارد و ملاک و معیار دین، عدالت است. [۸] آسودگی [۹] قصص، ۸۳: ما دار آخرت (بهشت ابدی) را برای آنان که در زمین اراده فساد و سرکشی ندارند، مخصوص می‌گردانیم. [۱۰] بقره، ۵۷: به ما ستم نکردند بلکه به خودشان ستم کردند. [۱۱] پیامبر اکرم (ص): در دوزخ دره‌ای است به نام هبهب و خداوند عزوجل حق دارد که هر گردن کشی را در آن جای دهد. [۱۲] اصل حدیث منقول از پیامبر اکرم (ص) چنین است: عَلَیکُم بالصِّدق فَإِنَّهُ باب مِن اَبواب الجَنَه: بر شما باد راستگویی، زیرا آن، دری از درهای بهشت است. [۱] هود، ۱۸: آگاه باشید که لعنت خداوند بر ستمکاران است. [۲] شعری است از امیرمؤمنان (علی): هر گاه توانا و صاحب قدرت هستی، هرگز ستم مکن، زیرا که سرانجام ستم پشیمانی است. دراصل: ... فالظلم آخره یأتیک ... [۳] چشمان تو می‌خوابد ولی مظلوم بیدار است. به تو نفرین می‌کند و چشم خدا هرگز به خواب نمی‌رود. [۴] ابراهیم، ۷: اگر شکر نعمت بجای آرید، بر نعمت شما می‌افزایم. [۵] هر کس که به دیگری خیری برساند و او نتواند که سپاسگزاری کند ولی او را دعا کند، پس دعایش در حق او مستجاب می‌شود. [۶] نزدیکتر [۷] پیامبر اکرم (ص): نزدیک‌ترین مردم به مقام نبوت اهل دانش‌اند. [۸] پست [۹] عداد جیش: شمار سپاه [۱۰] شعر منسوب به امیرمؤمنان (ع): ارزش انسان به چیزی است که می‌داند و نادانان با دانایان دشمنی می‌کنند. [۱۱] در اصل: بدانند [۱] جمع نایب: جانشینان [۳] نساء، ۵۹: ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از خدا اطاعت کنید و از رسول و اولوالامر خویش فرمان برید. [۳] آل عمران، ۳۱: بگو (ای پیامبر): اگر خدا را دوست می‌دارید مرا پیرو کنید که خدا شما را دوست دارد. [۴] حجرات، ۱۰: مؤمنان، همه برادر یکدیگرند. [۵] جمع داهی و داهیه: زیرکان، هوشمندان [۶] کردها. کذا فی الاصل [۷] منظور، محمدولی خان تنکابنی، از خوانین مشهور گیلان و از دولتمردان محمدعلی شاه بود که در آن زمان عَلَم مشروطه‌خواهی و مخالفت با محمدعلی شاه برافراشته یود. [۸] مشاور [۹] همنشین، هم‌صحبت [۱۰] خداوند ما را از خطا و اشتباه ستمگران محافظت فرماید و به ما توفیق دهد در پیروی از پیشوایان راستین و مؤمن، زیرا که خداوند بهترین توفیق دهنده و یاری دهنده است. * سیاست‌نامه خراسانی، ص ۳۰۴-۳۰۷. ا ری